Châu Trang: cổ trấn mà gần một nửa diện tích là mặt nước

Châu Trang: thị trấn mà mặt nước chiếm gần một nửa diện tích

Châu Trang nằm ở mũi phía nam thành phố Côn Sơn, tỉnh Giang Tô, đúng chỗ ba địa phương gặp nhau là Côn Sơn, Ngô Giang và Thượng Hải. Đây là lý do thực tế khiến rất nhiều khách nước ngoài ghé nơi này: từ trung tâm Thượng Hải đi xe tới đây chỉ hơn một giờ. Nhưng lý do nó được gọi là thủy hương đệ nhất, tức vùng nước đẹp nhất, lại nằm ở con số: trong tổng diện tích 38,96 ki-lô-mét vuông của cả thị trấn, mặt nước chiếm 18,16 ki-lô-mét vuông, tức 46,6 phần trăm. Gần một nửa diện tích là nước. Ở đây người ta không xây nhà rồi dẫn nước vào cho đẹp; người ta xây nhà trên phần đất còn lại giữa các con sông.

Từ Dao Thành đến Châu Trang: cái tên có từ một việc thiện

Châu Trang đổi tên ít nhất ba lần. Thời Xuân Thu, vùng này là đất phong của Thiếu Tử Dao, con trai vua nước Ngô, nên gọi là Dao Thành. Đến đời Đường, tên được đổi thành Trinh Phong Lý. Cái tên Châu Trang ra đời năm 1086, niên hiệu Nguyên Hựu thứ nhất đời vua Tống Triết Tông: một vị quan có chức danh Chu Địch Công Lang cùng vợ là Chương Thị hiến căn nhà của mình để lập chùa Toàn Phúc, và dâng hơn hai trăm mẫu ruộng — tương đương hơn mười ba héc-ta — cho chùa. Dân trong vùng cảm ơn đức ấy, lấy họ Chu của ông đặt cho vùng đất. Sách địa danh của huyện Côn Sơn chép lại sự việc này, và các tài liệu hiện nay của chính quyền địa phương đều dẫn theo đó.

Nói cách khác, tên Châu Trang không bắt nguồn từ chiến công hay thương mại, mà từ một việc bố thí. Chi tiết nhỏ nhưng đáng nhớ, bởi gần như toàn bộ lịch sử nổi tiếng sau này của thị trấn lại gắn với thương mại. Năm 1127, sau khi nhà Tống mất miền bắc, một viên quan họ Kim theo vua Tống Cao Tông xuống nam định cư ở đây, và từ đó dân cư mới dần đông lên.

Thẩm Vạn Tam và vận may đến từ đường sông

Người làm nên Châu Trang về mặt kinh tế là Thẩm Vạn Tam. Năm 1330, niên hiệu Chí Thuận thứ nhất đời Nguyên, cha ông là Thẩm Hựu cùng con trai chuyển tới vùng đất phía đông Châu Trang, khai ruộng làm ăn, rồi chuyển sang buôn bán. Mấu chốt nằm ở dòng Bạch Hiển Giang chảy qua phía bắc thị trấn: Thẩm Vạn Tam dùng đường sông ấy để buôn với nước ngoài. Từ đó, Châu Trang trở thành nơi tập kết gạo, tơ lụa, gốm và đồ thủ công của cả vùng Giang Nam, và biến thành một thị trấn lớn.

Cần nói ngay rằng phần đời sau của Thẩm Vạn Tam là vùng đất của truyền thuyết. Dân gian kể ông giàu tới mức đòi bỏ tiền ra xây một phần ba bức tường thành Nam Kinh cho vua Chu Nguyên Chương, và bị vua đày đi Vân Nam. Các nguồn hiện nay không thống nhất về chuyện ông bị đày hay bị giết và bị tịch thu tài sản như thế nào. Trong cổ trấn có một công trình mang tên Thẩm Sảnh, tức nhà lớn họ Thẩm, nhưng nó không phải nhà của Thẩm Vạn Tam.

Khu phố cổ chỉ rộng 0,47 ki-lô-mét vuông

Điều khiến Châu Trang khác các thị trấn khác của Trung Quốc là quy mô được kiểm soát. Khu cổ chỉ rộng 0,47 ki-lô-mét vuông. Trong phạm vi đó, hơn tám trăm hộ dân gốc vẫn sống ven sông, hơn sáu mươi phần trăm số nhà còn giữ dáng dấp kiến trúc Minh và Thanh, có gần một trăm sân nhà cổ và hơn sáu mươi cổng có chạm gạch. Trên mạng lưới sông hình chữ tỉnh, mười bốn cây cầu đá thời Nguyên, Minh và Thanh vẫn đứng nguyên. Bên ngoài khu cổ là một thị trấn mới hoàn toàn, nơi người dân xây nhà và mở cửa hàng. Chính cách chia hai đó — một khu cổ bảo tồn nguyên vẹn, một khu mới phát triển riêng — là mô hình mà sau này nhiều cổ trấn khác của Trung Quốc đi theo.

Song Kiều — cây cầu đổi đời cho cả thị trấn

Biểu tượng của Châu Trang là Song Kiều, tức cầu đôi, người địa phương còn gọi là cầu chìa khoá. Đây không phải một cây cầu mà là hai, nằm vuông góc với nhau ở chỗ một khúc sông tách làm hai nhánh. Cây thứ nhất là Thế Đức Kiều, cầu vòm bằng đá, dài khoảng mười sáu mét và rộng ba mét, bắc qua Nam Thị Hà. Cây thứ hai là Vĩnh An Kiều, cầu dầm bằng đá, dài khoảng 13,3 mét và rộng 2,4 mét, bắc qua con lạch Ngân Tử Bang. Cả hai đều khởi dựng vào thời Vạn Lịch nhà Minh, khoảng từ năm 1573 đến 1620. Nhìn từ trên không hoặc từ mặt nước, hai cây cầu ghép lại thành hình một chiếc chìa khoá cổ — đó là nguồn gốc cái tên.

Ghi chú về bức tranh: có một chi tiết hay bị kể sai

Câu chuyện được kể nhiều nhất về Châu Trang liên quan tới họa sĩ Trần Dật Phi. Năm 1984, ông vẽ bức sơn dầu có tên Ký ức cố hương, lấy Song Kiều làm đề tài, từ những ký hoạ ông thực hiện ở Châu Trang khoảng hai năm trước. Bức tranh được triển lãm tại một phòng tranh ở New York cùng hơn ba mươi tác phẩm khác và gây tiếng vang. Mùa thu năm đó, Armand Hammer, một doanh nhân Mỹ, mua bức tranh và trong chuyến thăm Trung Quốc tháng 11 năm 1984 đã tặng lại cho Đặng Tiểu Bình. Năm 1985, hình ảnh từ bức tranh được in lên phong bì kỷ niệm của một tổ chức quốc tế và phát hành ở trụ sở Liên hợp quốc. Sau đó, Châu Trang nổi tiếng khắp thế giới và du khách bắt đầu kéo tới.

Nhưng có một chi tiết mà báo chí Trung Quốc về sau đã đính chính. Bài phỏng vấn của một nhà báo địa phương đăng trên trang China News năm 2009 cho biết bức tranh in trên phong bì kỷ niệm đó không phải Song Kiều của Châu Trang, mà là một cây cầu đá vòm khác ở cổ trấn Cẩm Khê gần đó. Việc nhầm lẫn hai cây cầu đã kéo dài nhiều năm trong các bài viết về du lịch. Điều này không làm giảm giá trị bức tranh, nhưng nó là ví dụ tốt cho thấy vì sao nên tách phần tranh chấp được khỏi phần được kể lại quá nhiều lần.

Thẩm Sảnh, Phú An Kiều và những ngôi nhà già

Trong cổ trấn, công trình lớn nhất là Thẩm Sảnh. Theo các tài liệu địa phương, nhà này do Thẩm Bản Nhân, một hậu duệ của Thẩm Vạn Tam, xây năm Càn Long thứ bảy, tức năm 1742, với tên ban đầu là Kính Nghiệp Đường, sau đổi thành Tùng Mậu Đường. Diện tích chừng một nghìn bảy trăm mét vuông, bảy lớp nhà và năm cổng lầu nối tiếp nhau, hơn một trăm gian phòng, có cả bến thuyền riêng đưa thẳng vào trong nhà. Ở đây có một chỗ các nguồn tự mâu thuẫn mà người viết xin nói thẳng: một số trang giới thiệu gọi Thẩm Sảnh là quần thể nhà ở đời Minh lớn nhất Châu Trang, trong khi năm xây dựng mà chính họ dẫn lại là 1742, tức đời Thanh. Không rõ chỗ lệch này đến từ việc nhầm triều đại hay từ việc mô tả phong cách kiến trúc chứ không phải niên đại.

Một công trình đáng chú ý khác là Phú An Kiều, cây cầu có lầu mọc ngay trên mặt cầu. Kiến trúc ghép cầu với lầu như thế này vốn từng phổ biến ở vùng Giang Nam nhưng nay rất ít nơi còn, và các tài liệu giới thiệu Châu Trang cho rằng đây là trường hợp còn lại duy nhất. Cạnh đó là chùa Toàn Phúc, ngôi chùa gắn với chính sự việc năm 1086 đã đặt tên cho thị trấn, và đạo quán Trừng Hư.

Về đánh giá nghệ thuật, câu được trích dẫn nhiều nhất là của họa sĩ Ngô Quán Trung, người nói Châu Trang tập hợp được cái đẹp của thuỷ hương Trung Quốc. Câu này thường được in trên các ấn phẩm giới thiệu, và nó cũng là câu mô tả đúng nhất về kiểu cảnh mà thị trấn muốn giữ: cầu nhỏ, nước chảy, nhà người.

Ai đã cứu Châu Trang khỏi bị phá

Vào đầu thập niên 1980, Châu Trang không phải một điểm du lịch mà là một thị trấn đang xuống cấp, và nhiều địa phương trong vùng đã phá nhà cổ để mở đường. Kiến trúc sư Nguyễn Nghi Tam của Đại học Đồng Tế cùng sinh viên đã đi khảo sát các cổ trấn vùng Giang Nam và đề nghị bảo tồn thay vì phá. Từ đó hình thành quy hoạch bảo tồn tổng thể đầu tiên cho một cổ trấn ở Trung Quốc, với mười sáu chữ đặt ra đường hướng: bảo vệ cổ trấn, xây khu mới, mở du lịch, phát triển kinh tế. Các nguồn không hoàn toàn khớp nhau về mốc thời gian — có tài liệu nói việc khảo sát bắt đầu năm 1982, có tài liệu ghi quy hoạch được hoàn thành vài năm sau đó — nên ở đây chỉ nêu giai đoạn đầu thập niên 1980.

Về sau, quy hoạch này đoạt giải nhất toàn quốc năm 1998. Năm 2001, Châu Trang cùng năm cổ trấn khác của vùng Giang Nam được đưa vào danh sách dự bị di sản thế giới của Trung Quốc, theo đề nghị của đại diện Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc khu vực châu Á - Thái Bình Dương; cùng năm đó, một bộ tem đặc biệt về sáu cổ trấn được phát hành. Năm 2003, Châu Trang được công nhận là thị trấn lịch sử văn hoá cấp quốc gia và nhận giải thưởng bảo tồn di sản văn hoá khu vực châu Á - Thái Bình Dương của tổ chức trên. Năm 2007, nơi đây nằm trong nhóm đầu được xếp hạng điểm du lịch cấp năm A.

Cần nói rõ một điểm mà nhiều người hiểu nhầm: cho tới nay Châu Trang vẫn chỉ nằm trong danh sách dự bị, chứ chưa phải di sản thế giới đã được công nhận. Việc nằm trong danh sách dự bị nghĩa là hồ sơ đã được đưa vào chương trình xem xét, không phải đã được ghi danh.

Đi Châu Trang thế nào cho đáng

Khu cổ nhỏ, nên đi bộ một vòng hết khu mất chừng hai đến ba giờ. Nhưng thứ đáng giá nhất ở Châu Trang không phải các điểm được đánh dấu, mà là nhịp sống trên mặt nước: thuyền nan chở khách do người địa phương chèo tay, những bậc thềm đá dẫn thẳng từ hiên nhà xuống nước để lấy nước và rửa rau, và buổi sáng sớm khi hàng quán ven kênh còn chưa mở. Muốn thấy thị trấn ở trạng thái thật nhất nên ở lại một đêm và đi ra ngoài lúc sáu giờ sáng; từ khoảng chín giờ, các đoàn khách theo tour bắt đầu đổ vào và mọi con hẻm đều đông.

Thời điểm nên tránh là các ngày nghỉ lễ lớn của Trung Quốc, khi lưu lượng khách vượt xa sức chứa của những con hẻm rộng chưa đầy hai mét. Về mùa, tháng ba và tháng tư có liễu non và tiết trời dễ chịu; tháng mười một và tháng mười hai thì vắng hơn nhiều, đổi lại trời lạnh và tối sớm, và một số nhà hàng ven kênh đóng cửa. Vào cổ trấn phải mua vé, và vé có phân theo khu; nên xem bản đồ trước để biết mình muốn vào những điểm nào thay vì mua gói lớn nhất theo mặc định.

Nguồn: Chính quyền nhân dân thành phố Côn Sơn — Thị trấn Châu Trang: khái quát chung · Bách khoa Baidu — Cổ trấn Châu Trang · Wikipedia tiếng Trung — Châu Trang (Côn Sơn) · Nhật báo Tân Hoa (Giang Tô) — Tìm dấu địa danh cũ: tỉnh Giang Tô có mấy Châu Trang · Báo The Paper — Châu Trang: xây dựng khu mẫu văn hoá Giang Nam · Trang China News — Vụ án oan của Trần Dật Phi: bức tranh vẽ cây cầu ở đâu · Trung tâm Thông tin Du lịch Đài Loan — Hướng dẫn tham quan cổ trấn Châu Trang