Ô Trấn: cổ trấn nghìn ba trăm năm và hội nghị Internet thế giới

Ô Trấn: nơi chữ đen nằm trong tên, và nước nằm dưới nhà

Ô Trấn thuộc thành phố Đồng Hương, tỉnh Chiết Giang, nằm sát biên giới với tỉnh Giang Tô và ngay phía tây Đại Vận Hà. Chữ Ô trong tên nghĩa đen là màu đen, và người địa phương gọi nơi này bằng một câu rất cụ thể: nhà gối đầu lên sông. Nhà ở Ô Trấn không đứng trên bờ nhìn ra nước; nhà nhô ra mặt sông, cột chống xuống nước, ban công treo trên kênh, cửa sổ mở ra là nhìn thấy thuyền đi qua bên dưới. Đó là kiến trúc mà tiếng Trung gọi là thuỷ các.

Tên Ô Trấn từ đâu ra

Thời Xuân Thu, vùng đất này nằm ở đường ranh giữa hai nước Ngô và Việt. Nước Ngô đóng quân ở đây để phòng nước Việt, và vị trí đồn trú ấy được gọi là Ô Thú, nghĩa là đồn canh của người Ô. Về sau đọc chệch thành Ô Trấn. Ngoài ra vùng này còn có tên cũ là Ô Đôn và Thanh Đôn. Có một truyền thuyết khác giải thích chữ Ô bằng tên một vị tướng họ Ô, người theo dân gian đã chết trận ở đây và được lập miếu thờ; trong khu Tây Sách hiện có một ngôi miếu mang tên Ô tướng quân. Nhưng truyền thuyết về vị tướng và cái tên Ô Trấn không có sử liệu nối lại với nhau, nên tốt nhất vẫn coi cách giải thích theo nghĩa đồn canh là cách giải thích có căn cứ hơn.

Bảy nghìn năm văn minh, một nghìn ba trăm năm lập trấn

Cách nói quen thuộc của chính quyền địa phương về Ô Trấn là bảy nghìn năm văn minh và một nghìn ba trăm năm lịch sử lập trấn. Con số bảy nghìn năm gắn với các di chỉ khảo cổ trong địa bàn, trong đó quan trọng nhất là di chỉ Đàm Gia Loan, một trong hai di tích được xếp hạng bảo vật quốc gia của thị trấn, cùng với nhà cũ của nhà văn Mâu Thuẫn. Đây là vùng có cư dân nông nghiệp lúa nước từ rất sớm, trước khi có bất kỳ thị trấn nào.

Về quy mô hành chính, các con số ở đây thay đổi theo thời điểm và cần nói rõ. Wikipedia ghi diện tích thị trấn là 71,19 ki-lô-mét vuông, khu xây dựng đô thị 2,5 ki-lô-mét vuông, tổng dân số sáu vạn, dân thường trú khu trấn một vạn hai nghìn. Còn trang thông tin của chính quyền thành phố Đồng Hương cập nhật năm 2020 lại ghi diện tích 110,93 ki-lô-mét vuông với hai mươi sáu thôn hành chính và bốn khu dân cư, hộ khẩu khoảng tám vạn sáu nghìn người và thường trú khoảng mười hai vạn. Chênh lệch là do các đợt sáp nhập hành chính, nên con số cũ nhỏ hơn và con số mới bao gồm cả vùng nông thôn rộng lớn xung quanh.

Đông Sách và Tây Sách: hai cách làm di sản khác nhau

Ô Trấn là trường hợp đáng học vì hai nửa của nó được làm theo hai cách hoàn toàn khác nhau. Khu Đông Sách được khảo sát từ năm 1999 và mở cửa ngày mùng 1 tháng 1 năm 2001, với diện tích khu danh thắng gần hai ki-lô-mét vuông và gần sáu vạn mét vuông kiến trúc được bảo tồn. Cách làm ở đây là sửa theo nguyên tắc giữ nguyên cái cũ — sửa lại mái ngói, kéo đường ống và dây điện xuống đất, dỡ các nhà bê-tông mới xây để trả lại thống nhất cho khu phố. Một phần dân phải di dời, nhưng rất nhiều hộ vẫn ở lại, và hiện nay vẫn có cư dân sinh sống ở dãy phố phía bắc, nên Đông Sách vẫn giữ được mùi của một khu phố ở, không chỉ là một bối cảnh.

Tây Sách làm theo cách ngược lại. Dự án khởi công năm 2003 và mở cửa tháng 2 năm 2007, rộng khoảng ba ki-lô-mét vuông, tức hơn năm lần Đông Sách. Đơn vị phát triển đầu tư 3,5 trăm triệu nhân dân tệ để mua đứt quyền sở hữu nhà cửa và cửa hàng trong toàn khu, rồi di dời toàn bộ cư dân; tới cuối năm 2005, một nghìn bốn trăm hai mươi hộ trong khu đã chuyển đi. Sau đó cả khu được sửa chữa và vận hành như một chỉnh thể, với một chủ đầu tư duy nhất, có khách sạn, nhà hàng, nhà nghỉ nhỏ và các sân khấu biểu diễn. Cách này bị tranh luận về chuyện mất đi đời sống cư dân, nhưng nó cho phép kiểm soát được cảnh quan ở quy mô lớn — và chính nó là lý do cảnh đêm ở Tây Sách đẹp và đồng nhất như thường thấy trong ảnh.

Ô Trấn được xếp hạng điểm du lịch cấp năm A vào năm 2010. Ngoài ra, toàn bộ khu vực này từng nhận giải thưởng về bảo tồn di sản ở khu vực châu Á - Thái Bình Dương, và cách làm của nó được các nhóm chuyên gia quốc tế tới khảo sát gọi là mô hình Ô Trấn.

Những cây cầu và những câu chữ trên cầu

Theo các tài liệu địa phương, thời cực thịnh Ô Trấn có hơn một trăm hai mươi cây cầu, nhiều đến mức người ta nói vui rằng cứ trăm bước lại có một cây. Con số đó không có nghĩa là tất cả còn tới nay: hiện còn hơn ba mươi cây cầu cũ, phần lớn hoặc được xây mới hoặc được dựng lại vào đời Minh và Thanh, cây sớm nhất có từ thời Nam Tống. Đáng xem nhất là những câu đối khắc trên cầu. Cầu Thông Tế ở Tây Sách có câu đối nhắc tới sáu triều đại cũ của vùng đất và tới những ngọn núi xa của Ngô Hưng, biến một cây cầu thành một tấm bia nhỏ ghi ký ức của cả vùng.

Trên cầu còn có một hình ảnh mà du khách đi qua rất dễ bỏ qua: các cặp cầu đôi đặt gần nhau, ví dụ Phùng Nguyên song kiều ở Đông Sách — hai cây cầu nằm song song, mỗi cầu dành cho một chiều đi. Kiểu bố trí này vừa để phân luồng người, vừa là cách kể chuyện về việc người ta đi lại trên sông đông tới mức nào.

Mâu Thuẫn và Mộc Tâm — hai người đàn ông của Ô Trấn

Người nổi tiếng nhất của Ô Trấn là Mâu Thuẫn, tên thật Thẩm Nhạn Băng, sinh năm 1896, mất năm 1981, được coi là một trong những tiểu thuyết gia lớn của văn học Trung Quốc hiện đại. Nhà cũ của ông nằm ở phố Quan Tiền, giữa Đông Sách, được dựng khoảng giữa thế kỷ 19, diện tích chừng sáu trăm năm mươi mét vuông, kiểu nhà ở Giang Nam đời Thanh. Ông sống ở ngôi nhà đó mười ba năm, từ khi sinh cho tới năm 1910 khi rời quê đi học. Ngôi nhà nay là điểm tham quan chính của Đông Sách, và có thể nói chính nó là lý do ban đầu khiến khách tới Ô Trấn — trước khi khu phố cổ được trùng tu, lượng khách tới đây chỉ để xem nhà Mâu Thuẫn chưa bao giờ vượt quá ba vạn người một năm.

Người thứ hai là Mộc Tâm, nhà thơ, hoạ sĩ và nhà văn, sống từ 1927 đến 2011. Nhà cũ của ông mang tên Vãn Tình Tiểu Trúc, ở số 186 Tài Thần Loan, Đông Sách, được sửa lại và mở thành nhà tưởng niệm ngày 25 tháng 5 năm 2014. Mộc Tâm nhận lời mời về quê sống từ năm 2005 và mất ở đó năm 2011. Ngay trước khi mất, ông và người phụ trách phát triển văn hoá của Ô Trấn chọn địa điểm cho một bảo tàng nghệ thuật mang tên ông ở Tây Sách, và công trình này khánh thành ngày 15 tháng 11 năm 2015, mở cửa cho công chúng từ hôm sau. Bảo tàng do một hãng kiến trúc ở New York thiết kế, với các khối hình dài và mảnh vắt qua mặt hồ, diện tích sử dụng khoảng tám nghìn mét vuông, và học trò của ông là hoạ sĩ Trần Đan Thanh làm quán trưởng.

Nhuộm lam, rượu ba trắng, hội chợ hương

Về nghề, Ô Trấn được biết tới như một trong những nơi khởi nguồn của vải nhuộm lam hoa. Xưởng nhuộm Hoành Nguyên Thái được lập từ đời Tống và Nguyên, tới đời Quang Tự thì dời về vị trí hiện nay, và trong khu danh thắng vẫn có khu phơi vải với hàng trăm tấm vải dài treo trên giàn cao. Về đồ uống, đặc sản ở đây là rượu tam bạch tửu, tên nghĩa đen là rượu ba trắng, gọi thế vì nguyên liệu gồm gạo trắng, men trắng và nước trắng; ngoài ra còn bánh cô tẩu tử được cho là ra đời từ chuyện mâu thuẫn giữa chị dâu và em chồng trong một gia đình làm bánh.

Về hội hè, đáng chú ý nhất là hội chợ hương, một phiên chợ mùa xuân gắn với việc buôn bán và nghề nuôi tằm, có tục rước cô tằm hoa và các trò diễn trên sông. Hình thức này đã mai một một thời gian dài và được khôi phục lại khi khu danh thắng được trùng tu. Trong các trò diễn trên sông, hai trò được giữ lại là thuyền quyền, tức thuyền đấu võ, và thuyền côn cao, tức các động tác leo cột do người trên thuyền thực hiện. Ngoài hội chợ, ở Ô Trấn còn có múa rối bóng, một loại hình sân khấu mà nhân vật là những hình giấy da trâu được điều khiển sau tấm màn sáng, và kịch hoa cổ Đồng Hương được diễn thường xuyên ở sân khấu đối diện đạo quán Chân Tu — ngôi đạo quán được lập năm 998, đời Bắc Tống, do một đạo sĩ tên Trương Động Minh tu luyện ở đây.

Thư viện Chiêu Minh: một dòng chép từ sách đời Thanh

Trong Tây Sách có một điểm gọi là thư viện Chiêu Minh, gắn với thái tử Chiêu Minh tên Tiêu Thống, con vua Lương Vũ Đế, người được biết tới vì chủ trì việc biên soạn một tuyển tập văn chương lớn thời Nam triều. Sách địa chí của thị trấn, soạn đời Thanh, chép rằng năm Thiên Giám thứ hai, tức năm 503, Tiêu Thống cùng thầy là Thẩm Ước tới Ô Trấn đọc sách và cho xây một thư quán. Chỗ này cần nói thẳng: đó là ghi chép trong một cuốn địa chí thời Thanh, cách sự việc hơn một nghìn năm, và tự thân chi tiết ấy có điểm khó tin — thái tử sinh năm 501, nên năm 503 ông mới hai tuổi. Sử hiện đại không xác nhận việc ông đã tới Ô Trấn hay chưa. Vì vậy, thư viện Chiêu Minh nên được xem như một địa điểm gắn với truyền thống chép sách hơn là một nơi đã chứng kiến sự việc lịch sử.

Hội nghị Internet Thế giới — cổ trấn làm việc của thế kỷ 21

Điều khiến Ô Trấn trở thành cái tên được nhắc tới nhiều nhất trong hai mươi năm qua không phải kiến trúc. Ngày 19 tháng 11 năm 2014, hội nghị Internet thế giới lần thứ nhất được tổ chức tại đây, và từ đó Ô Trấn trở thành địa điểm thường trực của hội nghị này. Trung tâm hội nghị nằm ở phía tây bắc Tây Sách, sát Đại Vận Hà, với tổng diện tích sàn khoảng sáu vạn mét vuông. Việc một thị trấn cổ được chọn làm nơi họp của ngành công nghệ đã đổi đáng kể bộ mặt của khu vực: hạ tầng mạng và giao thông ở Tây Sách tốt hơn nhiều nơi khác cùng quy mô, và cả một khu dịch vụ hội nghị, khách sạn mọc lên phía ngoài khu phố cổ.

Năm 2013, liên hoan kịch Ô Trấn được tổ chức lần đầu, với các vở diễn trong nhà hát và trên sân khấu ngoài trời, biến thị trấn thành một địa chỉ văn hoá đương đại. Cần nói rõ rằng đây là những hoạt động nằm ngoài khu cổ — chúng không thay đổi lòng khu phố cũ, nhưng chúng là lý do vì sao Ô Trấn có sự hiện diện của cả khách đi hội nghị lẫn khách đi nghỉ.

Đi Ô Trấn cần biết gì

Đông Sách và Tây Sách bán vé riêng hoặc bán vé chung, và hai khu cách nhau vài ki-lô-mét, đi bằng xe buýt nội bộ. Nếu chỉ có một buổi, nên chọn một khu: Đông Sách đông và đời thường hơn, có nhà Mâu Thuẫn, đạo quán Chân Tu, sân khấu cổ và các xưởng thủ công; Tây Sách rộng hơn, sạch và yên hơn, có nhiều nhà nghỉ nằm ngay trong khu, và đẹp nhất sau khi trời tối khi đèn dọc hai bờ kênh được bật. Nếu có một ngày, cách đi hợp lý là Đông Sách buổi sáng, nghỉ buổi trưa, rồi sang Tây Sách từ chiều tối đến khi đèn tắt.

Về điểm cao, tháp Bạch Liên ở Tây Sách là nơi nhìn được toàn cảnh mái ngói của thị trấn và xa hơn là Đại Vận Hà. Về chợ, khu chợ nổi với diện tích mặt nước khoảng ba nghìn bốn trăm mét vuông là chỗ thấy rõ nhất cách người Ô Trấn từng sống bằng thuyền: hàng được bán từ thuyền, người mua đứng trên bờ. Về ăn, các món quen là cá trắng nước ngọt, thịt dê hầm, đậu phụ thối và bánh ngọt địa phương.

Hai điều cần lưu ý cho người muốn chụp ảnh. Thứ nhất, đây là khu danh thắng nổi tiếng và vào dịp lễ lớn, mật độ người ở các cây cầu hẹp có thể khiến việc đi lại chậm hẳn; nên tránh các kỳ nghỉ dài. Thứ hai, Tây Sách đẹp nhất trong khoảng nửa giờ sau khi đèn bật, khi còn chút ánh sáng tự nhiên trên trời; sau đó trời đen hoàn toàn và ảnh chỉ còn đèn. Nếu muốn bức ảnh con kênh có cả đèn và bóng cây như ảnh minh hoạ của bài này, hãy đợi đúng khoảng đó.

Nguồn: Chính quyền nhân dân thành phố Đồng Hương — Khái quát khu vực thị trấn Ô Trấn · Chính quyền nhân dân thành phố Đồng Hương — Khu danh thắng Ô Trấn · Wikipedia tiếng Trung — Ô Trấn · Bách khoa Baidu — Thị trấn Ô Trấn · Trang thông tin chính thức khu danh thắng Ô Trấn — Khai trương Mộc Tâm mỹ thuật quán · Nhật báo Kinh tế thế kỷ 21 — Mộc Tâm mỹ thuật quán khai quán tại Ô Trấn