Ninh Ba và Thiên Nhất Các: nhà sách tư nhân cổ nhất còn lại của Trung Quốc

Ninh Ba — cảng hàng hóa lớn nhất thế giới và một thành phố cũ bên hồ

Ninh Ba thuộc tỉnh Chiết Giang, ở miền đông nam Trung Quốc, cách Thượng Hải một vịnh Hàng Châu về phía nam. Thành phố rộng 9.816 ki-lô-mét vuông và có 9.404.283 người theo điều tra dân số năm 2020. Đây là một trong những thành phố cấp phó tỉnh của Trung Quốc, và là trung tâm kinh tế phía nam của vùng đồng bằng châu thổ sông Trường Giang.

Từ Minh Châu tới Ninh Ba

Thời Đường và Tống, vùng này mang tên Minh Châu và là một trong những hải cảng lớn của Trung Quốc, có ty thị bạc lo việc thương mại với Nhật Bản và Cao Ly. Thời Nguyên gọi là Khánh Nguyên. Năm 1381 đời Minh, triều đình đổi tên thành Ninh Ba, nghĩa là “sóng yên”, lấy ý từ câu “biển định thì sóng lặng”.

Năm 1842, theo Hiệp ước Nam Kinh, Ninh Ba nằm trong nhóm năm cửa khẩu được mở cho thương mại nước ngoài, cùng Quảng Châu, Hạ Môn, Phúc Châu và Thượng Hải. Ninh Ba chính thức mở cảng năm 1844. Khu bờ bắc sông Dũng Giang thành nơi ở và làm việc của người nước ngoài, và đến nay vẫn còn dãy nhà cũ của khu tô giới ấy, mang tên Bến Ngoài, với lãnh sự quán, nhà thờ, ngân hàng cũ. Đây cũng là nơi khởi phát của giới doanh nhân Ninh Ba, lực lượng về sau nổi tiếng khắp Đông Á về ngân hàng và vận tải biển.

Ngày nay, cảng Ninh Ba – Chu Sơn là cảng bận rộn nhất thế giới xét theo khối lượng hàng hóa: năm 2024 đạt khoảng 13,77 tỷ tấn, đứng đầu thế giới năm thứ mười sáu liên tiếp. Khối lượng hàng đóng thùng đạt 39,3 triệu thùng tiêu chuẩn, đứng thứ ba thế giới.

Ngôi nhà sách và cái tên nói về lửa

Thiên Nhất Các nằm ở phía tây hồ Nguyệt Hồ, trong khu phố cổ Ninh Ba. Công trình được khởi dựng năm 1561 và hoàn thành năm 1566, đời Minh Gia Tĩnh, do Phạm Khâm — người từng giữ chức Binh bộ hữu thị lang và đỗ tiến sĩ năm 1532 — cho xây để chứa sách của mình. Đây là nhà sách tư nhân cổ nhất còn lại của Trung Quốc; tài liệu quảng bá của địa phương còn gọi nó là nhà sách tư nhân lâu đời nhất châu Á và lâu đời thứ ba thế giới, dù cách xếp hạng này phụ thuộc vào tiêu chí “còn nguyên vẹn tới nay”.

Cái tên là một câu chú để tránh lửa. Phạm Khâm lấy câu trong phần chú giải Kinh Dịch — “trời sinh ra nước trước hết, đất làm thành sáu” — để đặt tên gác là Thiên Nhất, với hàm ý lấy nước chế lửa. Tòa nhà vì thế có hai tầng: tầng trên là một gian rộng thông suốt, tầng dưới chia thành sáu gian. Trước nhà đào một ao gọi là Thiên Nhất Trì làm nguồn nước chữa cháy; tường ngăn giữa khu ở và khu chứa sách xây bằng vật liệu không cháy, cửa hai khu lệch nhau để lửa khó lan. Tương truyền nước trong ao thông với hồ Nguyệt Hồ nên không bao giờ cạn.

Luật của gia tộc

Năm 1585, Phạm Khâm mất và để lại hơn bảy vạn quyển sách. Trước khi mất, ông chia gia sản thành hai phần: sách và phần tài sản còn lại. Con trai trưởng là Phạm Đại Xung tự nguyện bỏ quyền thừa kế phần tài sản kia để nhận trọn số sách của cha — và từ đó thành hình gia quy “đời không chia sách, sách không ra khỏi gác”. Sách thuộc quyền sở hữu chung của con cháu; muốn mở tủ phải có đủ chìa khóa của tất cả các nhánh trong họ mới được mở. Các quy định ấy được duy trì suốt thời kỳ tư nhân của Thiên Nhất Các, tức từ khi thành lập tới năm 1949, và được các đời sau bổ sung thêm.

Năm 1676, hậu duệ Phạm Quang Tiếp giúp học giả lớn Hoàng Tông Hy lên gác đọc sách — ông trở thành người ngoài họ đầu tiên được vào. Hoàng Tông Hy lập thư mục cho Thiên Nhất Các và viết bài ký về nó, nhờ đó tiếng tăm của gác lan ra giới học thuật. Từ đó Thiên Nhất Các dần mở cửa cho một số học giả nổi tiếng, dù số người được lên gác vẫn rất ít.

Trong dân gian còn lưu truyền một giai thoại: một người con gái tên Tiền Tú Vân tha thiết muốn đọc sách trong gác tới mức xin gả vào họ Phạm, nhưng suốt đời không được lên lầu và chết trong uất ức. Đây là chuyện được kể lại trong sách vở đời sau chứ không phải sử liệu đương thời, nên nên kể như truyền thuyết, đừng gộp vào chính sử.

Bốn khố toàn thư và bảy ngôi gác hoàng gia

Năm 1773, khi vua Càn Long cho biên soạn bộ Tứ Khố Toàn Thư, hậu duệ đời thứ tám của Phạm Khâm là Phạm Mậu Trụ dâng lên 641 loại sách quý của Thiên Nhất Các — đứng thứ hai toàn quốc về số lượng và thuộc loại chất lượng cao nhất. Phần lớn trong số đó được đưa vào mục lục bộ sách, một phần được sao chép toàn bộ. Nhưng sách dâng rồi không được trả lại, khiến kho của Thiên Nhất Các tụt xuống còn 4.819 bộ.

Đổi lại, năm 1774 nhà vua ban thưởng cho họ Phạm một bộ sách lớn và sai người tới tận nơi đo vẽ kiến trúc Thiên Nhất Các. Bảy ngôi gác chứa Tứ Khố Toàn Thư sau đó được dựng theo kiểu mẫu này: bốn gác ở phía bắc — Văn Uyên Các trong Tử Cấm Thành, Văn Nguyên Các, Văn Tân Các ở Thừa Đức và Văn Sóc Các ở Thẩm Dương — rồi ba gác ở phía nam. Nói cách khác, một thư viện tư nhân ở Ninh Ba đã trở thành khuôn mẫu cho thư viện hoàng gia.

Mất mát và hồi phục

Năm 1841, quân Anh chiếm Ninh Ba và lấy đi hàng chục loại sách địa lý. Tới năm 1847, Thiên Nhất Các chỉ còn 2.223 bộ. Năm 1861, khi quân Thái Bình vào thành, kẻ trộm nhân loạn lấy sách đem bán. Năm 1914, một kẻ trộm tên Tiết Kế Vị vào được lầu và chuyển sách ra Thượng Hải bán; thương nhân Trương Nguyên Tế bỏ tiền lớn chuộc lại một phần và gửi ở thư viện Hàm Phân Lâu — nhưng phần ấy bị cháy khi thư viện Đông Phương bị ném bom trong chiến tranh.

Ngày 18 tháng 9 năm 1933, một trận bão làm hỏng công trình. Nhân đó, chính quyền địa phương cùng các nhân sĩ Ninh Ba lập ủy ban trùng tu: ngôi gác Tôn Kinh từ trường học của phủ Ninh Ba được dời tới đây, hơn 90 tấm bia được tập trung ở sân sau thành khu “Minh Châu bi lâm”, và một nhà trưng bày gạch cổ được mở. Từ năm 1937 tới 1946, kho sách phải đưa ra khỏi gác, tổng cộng 28 thùng với 9.080 quyển, lánh về Long Tuyền ở phía nam; tháng 12 năm 1946 sách mới về lại, và tháng 3 năm 1947 diễn ra lần trưng bày công khai đầu tiên kể từ khi gác được dựng.

Ngày 9 tháng 6 năm 1949, Ủy ban Quân quản Ninh Ba tiếp quản Thiên Nhất Các và chuyển nó thành đơn vị sự nghiệp. Nhiều nhà sách tư ở địa phương lần lượt hiến sách cho gác. Năm 1982, Thiên Nhất Các được xếp vào danh sách di tích quốc gia trọng điểm.

Hiện nay Thiên Nhất Các có hơn ba mươi vạn quyển sách cổ, cùng hàng nghìn bức thư họa, hàng trăm bộ gia phả và khoảng hai vạn quyển địa chí. Mảng địa chí đời Minh và các văn bản khoa cử là phần quý nhất, có loại gần như không còn ở nơi khác. Bộ bia khắc lại bài “Lan Đình Tự” theo bản Thần Long được đánh giá là một trong những bản tốt nhất còn lại. Công tác tu bổ sách cổ ở đây được công nhận là trung tâm tu bổ cấp quốc gia từ năm 2009, và nghề tu bổ sách cổ của Thiên Nhất Các được đưa vào danh mục di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia năm 2021.

Cần biết khi tới thăm

Quần thể Thiên Nhất Các hiện là Bảo tàng Thiên Nhất Các thành phố Ninh Ba. Ngoài khu nhà sách và khu vườn, trong khuôn viên còn có:

• Từ đường họ Tần với sân khấu chạm gỗ sơn son — một di tích quốc gia trọng điểm khác nằm trong quần thể.
• Gác Tôn Kinh, được dời từ trường học của phủ Ninh Ba về đây trong đợt trùng tu năm 1933.
• Khu bia “Minh Châu bi lâm” với hơn 90 tấm bia đá tập trung ở sân sau.
• Nhà trưng bày về nguồn gốc bài mạt chược, bộ môn mà Ninh Ba tự nhận là một trong những nơi ra đời.

Tháng 10 năm 2018, khu “Thiên Nhất Các – hồ Nguyệt Hồ” được công nhận là khu du lịch cấp 5A của Trung Quốc.

Từ đây đi bộ vài phút là ra hồ Nguyệt Hồ, mặt nước nằm giữa lòng thành phố cũ, hai bên là nhà cổ và cây lớn. Muốn xem mặt hiện đại của Ninh Ba thì qua bờ bắc sông Dũng Giang, nơi dãy nhà cũ của khu tô giới đã thành khu phố ăn uống và đi dạo về đêm.

Hai lưu ý thực tế: Thiên Nhất Các đóng cửa buổi sáng thứ Hai, trừ ngày lễ, và chỉ mở từ 13 giờ 30 chiều hôm đó; các ngày khác mở từ 8 giờ 30 tới 17 giờ và ngừng bán vé trước khi đóng cửa 30 phút. Giá vé và giờ mở cửa có thể thay đổi theo năm, nên kiểm tra trước khi đi.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 天一阁 · Wikipedia tiếng Anh — Tianyi Ge · Wikipedia tiếng Anh — Ningbo · Chiết Giang Tại Tuyến — 宁波闹市区的“天一阁·月湖”凭啥成为5A级景区 · Nhân dân nhật báo — “大港”有大智慧