Lạc Dương và Long Môn Thạch Quật: kinh đô mười ba triều đại

Lạc Dương — kinh đô của mười ba triều đại

Lạc Dương nằm ở phía tây tỉnh Hà Nam, bên bờ sông Lạc, trong một bồn địa được núi bao quanh: dãy Mang Sơn ở phía bắc, dãy Hương Sơn và Y Khuyết ở phía nam. Vị trí ấy khiến nơi đây thành điểm đóng đô được chọn đi chọn lại suốt chiều dài lịch sử Trung Quốc. Lạc Dương thường được xem là kinh đô của mười ba triều đại — từ Đông Chu, Đông Hán, Tào Ngụy, Tây Tấn, Bắc Ngụy, Tùy, Đường, cho tới các vương triều ngắn thời Ngũ Đại. Con số chính xác về số triều đại và số năm đóng đô khác nhau tuỳ cách tính của từng tài liệu, nên khi nói "mười ba triều" là theo cách gọi phổ biến, không phải một con số khảo cổ dứt khoát.

Gần Lạc Dương là di chỉ Nhị Lý Đầu ở Yển Sư. Nhiều nhà khảo cổ học gắn di chỉ này với một kinh đô thời Hạ, song việc đồng nhất Nhị Lý Đầu với nhà Hạ vẫn còn tranh luận và chưa đạt đồng thuận hoàn toàn. Chuyện xưa kể rằng vua Hạ Vũ sau khi trị thuỷ đã đục núi mở sông, tạo nên cửa ải mà về sau gọi là Long Môn. Đây là huyền thoại, không phải sự kiện có thể kiểm chứng.

Thời điểm rực rỡ nhất — Bắc Ngụy và nhà Đường

Năm 493, vua Hiếu Văn Đế nhà Bắc Ngụy dời đô từ Bình Thành, nay là Đại Đồng, xuống Lạc Dương, mở ra một giai đoạn Phật giáo hưng thịnh và một đợt đục đá tạc tượng quy mô. Nhà Tùy đặt đông đô ở đây. Dưới nhà Đường, Lạc Dương là Đông đô, và trong giai đoạn Vũ Tắc Thiên nắm quyền, thành phố được gọi là "Thần Đô". Đến cuối nhà Đường, triều đình chạy loạn rồi dời về đây trước khi nhà Đường chấm dứt năm 907. Chính bối cảnh đó đã nuôi dưỡng nguồn lực để xây nên quần thể điêu khắc Phật giáo đồ sộ ở cửa ngõ phía nam.

Long Môn Thạch Quật — kho điêu khắc Phật giáo bên sông Y

Long Môn Thạch Quật nằm cách trung tâm Lạc Dương khoảng 12 ki-lô-mét về phía nam, hai bên bờ sông Y, kẹp giữa hai dãy núi Hương Sơn và Long Môn. Công việc đục đá tạc tượng bắt đầu từ năm 493 — đúng thời điểm Bắc Ngụy dời đô — và tiếp tục qua các đời vua nhà Ngụy, Bắc Tề, Tùy rồi nhà Đường, kéo dài tới khoảng giữa thế kỷ thứ 8 thì suy giảm. Năm 2000, UNESCO công nhận đây là Di sản Văn hoá Thế giới.

Theo thống kê phổ biến, quần thể có khoảng 2.345 hang và hốc đá — một số nguồn ghi xấp xỉ hoặc lên tới con số khác do cách đếm khác nhau — cùng hơn 100.000 pho tượng Phật, hơn 2.800 văn bia khắc và mấy chục ngôi tháp. Kích thước tượng trải từ pho lớn nhất cao 17 mét cho tới những pho chỉ nhỏ cỡ ngón tay, có pho chỉ cao khoảng 2,5 xăng-ti-mét.

Phùng Tiên Tự và tượng Phật Lô Xá Na khổng lồ

Điểm được đông du khách chờ xem nhất của Long Môn là Phùng Tiên Tự, còn gọi là hang tượng Lô Xá Na — hang lớn nhất quần thể, rộng 35 mét và sâu 39 mét, được đục trong khoảng thời gian ghi lại là bốn năm, từ năm 672 tới năm 675 đời Đường, dưới thời Đường Cao Tông và Vũ hậu. Trung tâm hang là tượng Phật Lô Xá Na cao 17,14 mét. Nét mặt pho tượng toát ra vẻ tĩnh tại và đôn hậu khiến ai tới đây cũng phải dừng lại. Hai bên là các tượng bồ tát, đệ tử và lực sĩ hộ pháp đứng chầu, tất cả đều được tạc nổi vào vách đá.

Trong dân gian, rất nhiều tài liệu cho rằng khuôn mặt tượng được khắc giống Vũ Tắc Thiên — nhưng đây là giả thuyết truyền miệng, không có chứng cứ đương thời xác nhận. Điều ít người biết: phần lớn tổn thất mà pho tượng và các tượng chầu phải chịu là do bị đục đầu và bị lấy đi, cùng với sự bào mòn của thời gian. Vùng này từng là nơi bị săn lùng cổ vật vào đầu thế kỷ 20, khi nhiều pho đầu tượng bị cắt khỏi vách đá và đưa ra nước ngoài. Ngoài ra, cuộc phá Phật giáo dưới thời Đường, mà lệnh nặng nhất ban hành năm 845, cũng gây tổn thất cho nhiều chùa ở kinh đô.

Những hang khác đáng xem

Cổ Dương Động là hang khắc đời Bắc Ngụy sớm nhất, nổi tiếng với các văn bia lạc khoản khắc tên người cúng dường, và là nơi lưu lại những mẫu chữ khắc mang phong cách Bắc Ngụy — một di sản thư pháp quý. Ba hang Tân Dương Động dựng theo lệnh hoàng tộc Bắc Ngụy, công trình kéo dài hơn hai mươi năm, và vì lý do chính trị lẫn tài chính mà một phần chưa được hoàn tất. Vạn Phật Động có hàng vạn tượng Phật nhỏ ken đặc trên vách, khắc khoảng năm 680. Liên Hoa Động và Ngụy Tự Động còn để lại nhiều chi tiết điêu khắc đời Ngụy. Đặc biệt, hang Nam Dược Phương khắc hơn trăm bài thuốc cổ trên vách — một di tích y học độc đáo, tuy chữ đã mờ nhiều qua thời gian.

Bạch Mã Tự và Guanlin

Ngoài quần thể đá, Lạc Dương còn có chùa Bạch Mã, khởi dựng năm 68 đời Đông Hán theo lệnh vua Hán Minh Đế. Truyền thuyết kể rằng vua nằm mộng thấy người vàng, bèn phái sứ sang Tây Trúc, gặp hai nhà sư Ấn Độ là Nhiếp Ma Đằng và Trúc Pháp Lan rồi mời về; hai người chở kinh sách bằng ngựa trắng, từ đó đặt tên chùa. Học giới Trung Quốc coi Bạch Mã Tự là ngôi chùa Phật giáo do nhà nước dựng sớm nhất, và nơi đây đóng vai trò điểm khởi đầu của Phật giáo ở Trung Hoa. Tuy vậy, câu chuyện giấc mộng và hai sứ giả mang tính truyền thuyết, còn các công trình kiến trúc hiện tại chủ yếu thuộc những đời sau và đã qua nhiều lần trùng tu.

Guanlin là khu lăng thờ Quan Vũ, tương truyền là nơi chôn đầu của ông sau năm 220; chữ "lâm" trong tên dùng cho lăng tẩm của bậc thánh. Ngày nay, khu này còn rừng bia, các tượng và những dãy nhà thờ, là chốn người dân tới chiêm bái và khấn cầu.

Hoa mẫu đơn và Lạc Dương hôm nay

Lạc Dương được gọi là kinh đô của hoa mẫu đơn. Từ đời Đường đã có câu "Lạc Dương mẫu đơn giáp thiên hạ", đến nay thành phố vẫn tổ chức hội hoa mẫu đơn vào mỗi độ xuân về, thu hút du khách khắp nơi, và mẫu đơn được chọn làm biểu tượng của thành phố. Bảo tàng Lạc Dương cũng là một điểm đáng ghé, nổi tiếng với gốm tam thái thời Đường và các bộ sưu tập đồ đồng.

Lạc Dương ngày nay là thành phố cấp địa khu với 7.056.699 người theo điều tra dân số năm 2020. Đây cũng là một trung tâm công nghiệp nặng, nơi sản xuất máy kéo, vòng bi và thiết bị cơ khí, từng mang lại cho thành phố vị trí quan trọng trong nền công nghiệp cơ khí Trung Quốc. Tuyến đường sắt cao tốc nối Lạc Dương với Trịnh Châu chỉ mất khoảng nửa giờ, biến nơi đây thành điểm dừng ngắn ngày của du khách đi tuyến Hà Nam. Lạc Dương cũng được ghi nhận là một điểm khởi đầu phía đông của con đường tơ lụa trên bộ thời Đông Hán, và là một phần trong di sản Con đường tơ lụa được UNESCO ghi danh năm 2014.

Đi Long Môn cần lưu ý gì

Khu tham quan chính dài khoảng một ki-lô-mét dọc bờ sông Y, chia thành hai bên: bờ tây tập trung phần lớn hang, trong đó có Phùng Tiên Tự, còn bờ đông có nhiều hang nhỏ hơn. Du khách thường đi bộ từ bắc xuống nam bờ tây rồi vòng qua cầu sang bờ đông. Buổi chiều nắng chếch được cho là cho ánh sáng đẹp nhất lên các pho tượng. Đây là khu di sản ngoài trời, mùa hè nóng và ít bóng râm, nên mang nước và đi vào sớm hoặc muộn trong ngày. Vé vào cửa và giờ mở cửa thay đổi theo mùa, nên kiểm tra thông tin chính thức trước khi tới thay vì dựa vào mô tả trên mạng.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Longmen Grottoes · UNESCO World Heritage Centre — Longmen Grottoes · Cổng thông tin văn hoá Trung Quốc — Longmen Grottoes · Wikipedia tiếng Anh — Luoyang · Wikipedia tiếng Anh — White Horse Temple