Tây An ngoài tượng binh mã: tường thành 13,74 km và những con phố cổ

Tây An — thành phố mà phần lớn du khách chỉ ghé trong một ngày

Tây An là thủ phủ tỉnh Thiểm Tây, nằm trên đồng bằng Quan Trung, phía bắc dãy Tần Lĩnh. Theo cuộc điều tra dân số năm 2020, thành phố có 12.952.907 người thường trú, tăng 52,97% so với con số 8.467.837 người của năm 2010 — mức tăng chỉ đứng sau Thâm Quyến, Quảng Châu và Thành Đô trong cả nước.

Phần lớn khách đến Tây An vì đội quân đất nung ở Lâm Đồng, cách trung tâm chừng 35 ki-lô-mét về phía đông. Lịch trình phổ biến là sáng đi xem hố khai quật lớn nhất, trưa quay về, chiều bắt tàu đi nơi khác. Nhưng bản thân thành phố cũ — vòng tường nhà Minh bao quanh khoảng 12 ki-lô-mét vuông — là thứ đáng ở lại ít nhất hai ngày.

Tường thành nhà Minh: vòng tường 13,74 ki-lô-mét còn gần nguyên vẹn

Tường thành Tây An hiện nay được đắp từ năm 1370 đến 1378, tức niên hiệu Hồng Vũ thứ ba đến thứ mười một đời Minh Thái Tổ Chu Nguyên Chương, trên nền hoàng thành thời Tùy – Đường. Năm 1374 công trình khởi công chính thức; đến năm 1568, niên hiệu Long Khánh thứ hai đời Minh Mục Tông, quan phủ mới cho ốp gạch xanh bên ngoài và trên mặt tường, biến bức tường đất thành tường gạch như ngày nay.

Các con số cụ thể: chu vi 13,74 ki-lô-mét; tường cao 12 mét; mặt trên rộng 12 đến 14 mét; chân tường dày 15 đến 18 mét; hào sâu khoảng 10 mét và rộng khoảng 20 mét. Bốn cửa là Trường Lạc Môn ở phía đông, Vĩnh Ninh Môn ở phía nam, An Định Môn ở phía tây và An Viễn Môn ở phía bắc. Mỗi cửa có thêm một thành úy và một thành trăng phụ, tạo thế mà sách cũ vẫn gọi là “thành ba lớp, lầu ba lớp”.

Năm 1961, tường thành Tây An được xếp vào đợt đầu danh sách di tích trọng điểm quốc gia; năm 2008, nó nằm trong danh sách dự bị di sản thế giới của Trung Quốc theo nhóm “Tường thành đời Minh – Thanh”. Cách tham quan phổ biến nhất là thuê xe đạp trên mặt tường và đạp trọn một vòng, mất chừng một tiếng rưỡi tới hai tiếng. Vĩnh Ninh Môn là cửa chính, nơi tổ chức các lễ đón khách của thành phố. Giá vé và giờ mở cửa đổi theo mùa, và một số đoạn tường thường xuyên được tu sửa nên có thể đóng tạm.

Tháp Đại Nhạn: nơi Huyền Trang cất kinh sách mang về từ Ấn Độ

Năm 652, niên hiệu Vĩnh Huy thứ ba đời Đường Cao Tông, nhà sư Huyền Trang chủ trì xây một ngọn tháp trong chùa Từ Ân để cất kinh sách và tượng Phật ông mang về từ chuyến đi Ấn Độ kéo dài từ 629 tới 645. Tháp ban đầu chỉ năm tầng. Sau khi được xây lại thời Vũ Tắc Thiên và tu sửa nhiều lần, ngày nay tháp có bảy tầng, cao 64,5 mét, mặt bằng vuông, cạnh đáy 25,5 mét, xây hoàn toàn bằng gạch với thang gỗ bên trong.

Tên “Đại Nhạn” dùng để phân biệt với tháp “Tiểu Nhạn” ở chùa Tiến Phúc, dựng khoảng 707 đến 709. Quảng trường phía bắc tháp Đại Nhạn về đêm rất đông, có hệ thống nhạc nước; phía đông là khu phố đi bộ Đại Đường Bất Dạ Thành, mở cửa tự do suốt ngày đêm. Nếu chỉ lên tháp thì bên trong khá trống — giá trị thật của khu này nằm ở quần thể chùa, quảng trường và nhà trưng bày của chùa Từ Ân.

Phố người Hồi và nhà thờ Hồi giáo lớn ở ngõ Hoá Giác

Khu phố Hồi nằm quanh lầu Trống, phía tây lầu Chuông. Đây vừa là nơi ở lâu đời của cộng đồng người Hồi, vừa là chợ ăn đêm lớn nhất Tây An. Trong khu có nhà thờ Hồi giáo Tây An, còn gọi là nhà thờ Hồi giáo ngõ Hoá Giác, ở số 30 ngõ Hoá Giác, cách lầu Chuông chừng mười phút đi bộ.

Niên đại khởi dựng của nhà thờ không thống nhất. Một thuyết phổ biến cho rằng công trình bắt đầu năm 742, niên hiệu Thiên Bảo thứ nhất đời Đường Huyền Tông; một thuyết khác đẩy muộn hơn. Theo Wikipedia tiếng Anh, phần lớn kiến trúc hiện còn hoàn thành năm 1392, khuôn viên rộng 1,23 héc-ta, sức chứa khoảng 1.000 người. Các nguồn tiếng Trung lại ghi diện tích 12.000 đến 13.000 mét vuông, mặt bằng dài 250 mét theo trục đông – tây và rộng khoảng 50 mét, chia thành bốn sân nối tiếp.

Chi tiết dễ gây ngạc nhiên: đây không phải kiến trúc Hồi giáo theo kiểu mái vòm và tháp giáo đường. Nhà thờ mang dáng dấp một khu vườn cổ điển Trung Hoa với cổng gỗ, bia đá, đình lục giác và điện thờ mái cong, chỉ điểm những hoa văn và câu đối viết bằng cả chữ Hán lẫn chữ Ả Rập. Vì vậy nó thường được xem là một trong những nhà thờ Hồi giáo Hoa hoá triệt để nhất còn lại.

Ăn ở phố Hồi: bánh mì kẹp thịt kho, mì bột rộng trộn dầu ớt nóng, cơm ngâm thịt cừu và mì kéo tay Biang Biang. Cuối tuần và dịp lễ khu này cực đông; giá hàng ở các quầy sát cổng thường cao hơn trong ngõ.

Bảo tàng Lịch sử Thiểm Tây: 37 vạn hiện vật trong một toà nhà

Bảo tàng được chuẩn bị từ năm 1983 và mở cửa ngày 20 tháng 6 năm 1991, được giới thiệu là bảo tàng quốc gia hiện đại cỡ lớn đầu tiên của Trung Quốc. Diện tích xây dựng 55.600 mét vuông, trong đó kho bảo quản 8.000 mét vuông và nhà trưng bày 11.000 mét vuông.

Kho hiện vật lên tới 37 vạn món, trải từ đồ đá của người nguyên thuỷ tới các đồ dùng trước năm 1840. Điểm mạnh của bộ sưu tập là đồ đồng đời Thương và Chu, tượng gốm các đời, đồ vàng bạc đời Hán và Đường, và đặc biệt là các bức bích hoạ trong mộ đời Đường được đưa nguyên khối về đây. Bảo tàng nằm ngay phía tây bắc tháp Đại Nhạn. Vé vào cửa miễn phí nhưng giới hạn số lượng theo ngày và phải đặt trước qua kênh chính thức; khách không đặt trước thường phải xếp hàng rất lâu, có hôm không vào được.

Hoa Thanh Cung: suối nước nóng ba nghìn năm và mùa đông 1936

Hoa Thanh Cung nằm ở quận Lâm Đồng, dưới chân bắc núi Ly Sơn, cách trung tâm Tây An khoảng 30 ki-lô-mét. Mạch nước nóng ở đây đã được dùng từ thời Tây Chu, tức khoảng ba nghìn năm trước. Tần Thuỷ Hoàng cho đắp “Ly Sơn Thang”, Hán Vũ Đế mở rộng thành ly cung, đến đời Đường thì thành Hoa Thanh Cung — nơi Đường Huyền Tông và Dương Quý Phi lui tới mỗi mùa đông.

Di tích khảo cổ còn lại gồm các bể xây bằng đá xanh thời Đường: Liên Hoa Thang, tương truyền dành riêng cho Đường Huyền Tông, và Hải Đường Thang, dân gian quen gọi là “bể Quý Phi”. Khu này còn là nơi diễn ra sự kiện ngày 12 tháng 12 năm 1936: Tưởng Giới Thạch đang ở Ngũ Gian Đình thì bị Trương Học Lương và Dương Hổ Thành bắt giữ. Vết đạn trên cửa kính và tường của Ngũ Gian Đình được giữ lại tới nay.

Xa hơn trung tâm: Bán Pha, Hán Dương Lăng, Hoa Sơn

Bán Pha là di chỉ văn hoá Ngưỡng Thiều phát hiện năm 1953 trong lúc thi công nhà máy nhiệt điện ở Bá Kiều. Từ 1954 tới 1957, các nhà khảo cổ khai quật năm lần với diện tích khoảng 10.000 mét vuông, tìm được hơn 40 nhà, hơn 200 mộ, hai con hào và hàng vạn hiện vật, cho thấy một làng nông nghiệp cách nay chừng sáu nghìn năm. Năm 1958, bảo tàng được dựng ngay trên di chỉ — bảo tàng di chỉ tiền sử đầu tiên của Trung Quốc.

Hán Dương Lăng ở Hàm Dương là lăng hợp táng của Hán Cảnh Đế Lưu Khải và Vương hoàng hậu theo lối “cùng oanh khác huyệt”, khởi công năm 153 trước Công nguyên và hoàn thành năm 126 trước Công nguyên. Khu lăng có 81 hố ngoại táng. Năm 2006, một nhà trưng bày được xây hoàn toàn dưới lòng đất trên mười hố ngoại táng ở phía đông bắc gò mộ, với hành lang kính cho khách nhìn thẳng vào hố khai quật — công trình được giới thiệu là bảo tàng di chỉ ngầm đầu tiên trên thế giới.

Hoa Sơn ở thành phố Hoa Âm, Vị Nam, cách Tây An khoảng 120 ki-lô-mét, là Tây Nhạc trong Ngũ Nhạc và nổi tiếng vì độ hiểm trở. Đỉnh Nam cao 2.154,9 mét, là đỉnh cao nhất của Ngũ Nhạc. Có hai tuyến cáp treo chính là Tây Phong và Bắc Phong; tuyến Tây Phong thường được chọn để lên vì ít bậc thang hơn. Những điểm như Trường Không Sạn Đạo hay Diêu Tử Phiên Thân là đường mạo hiểm, thu phí riêng và cần đặt trước.

Đi lại, thời điểm và những chỗ cần cẩn thận

• Mùa dễ chịu nhất là thu, từ tháng 9 tới tháng 11. Mùa hè nóng và mưa rào, mùa đông khô lạnh, tuyết rơi ít nhưng vẫn có thể có.
• Thành phố có hệ thống tàu điện ngầm; tuyến số 2 chạy bắc – nam xuyên qua khu phố cổ và đi thẳng tới ga tàu cao tốc phía bắc.
• Đi Lâm Đồng xem đội quân đất nung có xe buýt công cộng, nhưng cần cẩn thận với các “tour miễn phí” chào mời dọc đường.
• Giá vé, giờ mở cửa và quy định đặt chỗ thay đổi khá nhanh; các con số nêu trong bài lấy từ tài liệu công bố và báo chí, không phải giá tại chỗ.
• Có một chi tiết tôi không kiểm chứng được: mức giá vé hiện hành của tường thành cũng như các gói vé liên tuyến quanh khu phố cổ. Các nguồn trực tuyến ghi rất khác nhau nên tôi không nêu con số.

Nguồn: Trung Tân Xã — “千年历史回音壁”：西安古城墙的前世今生 · Wikipedia tiếng Trung — 西安城墙 · Wikipedia tiếng Việt — Tây An · Trang thông tin Uỷ ban Kiểm tra Kỷ luật Trung ương Trung Quốc — 走进博物馆传承中华文明：陕西历史博物馆 · Wikipedia tiếng Anh — Great Mosque of Xi’an