Lan Châu và sông Hoàng Hà: thành phố có dòng sông đục chảy xuyên lòng

Lan Châu — thành phố bị con sông đi xuyên qua

Lan Châu là tỉnh lỵ Cam Túc, tên cũ là Kim Thành, nằm ở thượng nguồn sông Hoàng Hà trên cao nguyên đất hoàng thổ. Thành phố rộng 1,31 vạn ki-lô-mét vuông, chia thành 5 quận và 3 huyện. Điều tra dân số năm 2020 ghi nhận 4.359.446 người thường trú, tăng 743.283 người so với năm 2010 — mức tăng gần 1,9% mỗi năm và là mức cao nhất trong tỉnh.

Đặc điểm ít nơi có: Lan Châu là thành phố tỉnh lỵ duy nhất mà sông Hoàng Hà chảy xuyên qua trung tâm đô thị. Đoạn sông trong địa giới thành phố dài 152 ki-lô-mét, trong đó 45 ki-lô-mét chảy qua khu vực nội thành. Địa hình thành phố là một thung lũng hẹp chạy dài theo hướng đông – tây, kẹp giữa núi ở phía bắc và phía nam, nên đường phố chỉ có thể bò theo hai bờ sông chứ không toả ra hình nan quạt.

Cầu Trung Sơn — “cây cầu đầu tiên trên Hoàng Hà”

Chính quyền Lan Châu ký hợp đồng xây cầu từ năm 1906, niên hiệu Quang Tự thứ 32 đời Thanh. Công trình khởi công năm 1908 và thông xe ngày 19 tháng 8 năm 1909, tức mùng 4 tháng 7 âm lịch niên hiệu Tuyên Thống nguyên niên. Đây là cây cầu vĩnh cửu đầu tiên bắc qua Hoàng Hà, nên được gọi là “cây cầu đầu tiên trong thiên hạ trên sông Hoàng Hà”.

Thiết kế do một công ty cầu đường của Hoa Kỳ thực hiện, còn thi công do hãng Thái Lai Dương Hàng của Đức đảm nhiệm; thép, đinh và đinh tán đều được chở từ Đức sang, còn nhân công chủ yếu là người địa phương. Cầu dài 233,5 mét, gồm năm nhịp, mỗi nhịp 45,9 mét, đỡ trên bốn trụ; chiều rộng toàn cầu được các nguồn ghi khác nhau là 8,46 mét hoặc 8,36 mét, trong đó phần xe chạy rộng 6 mét và hai bên vỉa hè mỗi bên khoảng 1 mét. Năm 1928, cầu được đổi tên thành Trung Sơn để tưởng niệm Tôn Trung Sơn. Hiện cầu dành cho người đi bộ và là di tích trọng điểm quốc gia.

Buổi tối, toàn bộ giàn thép được chiếu sáng vàng và phản chiếu xuống mặt sông. Nước sông ở đoạn này đục ngầu màu phù sa vàng nâu — đúng cái màu đã đặt tên cho con sông.

Cối nước và chuyện nước sông

Năm 1556, niên hiệu Gia Tĩnh thứ 35 đời Minh, một người địa phương tên Đoàn Tự sau nhiều năm làm quan ở miền nam đã chế tạo thành công chiếc cối nước đầu tiên, dựng ở bờ bắc sông Hoàng Hà phía ngoài Quảng Vũ Môn. Ông dựa trên xe guồng tre miền nam, hai lần xuống Vân Nam quan sát rồi điều chỉnh cho phù hợp dòng chảy xiết của Hoàng Hà.

Chi tiết kỹ thuật: đường kính bánh xe thường 15 tới 16 mét, cá biệt hơn 20 mét; bánh có 16 đôi nan toả ra từ trục, giữa các nan gắn 40 thùng gỗ hình hộp chữ nhật; nước được đưa lên cao 20 tới 30 mét rồi chảy vào máng gỗ dẫn ra ruộng. Một chiếc cối đường kính 18 mét có thể tưới khoảng 300 mẫu mỗi ngày đêm mà không cần năng lượng nào ngoài sức nước. Suốt nhiều thế kỷ, đây là công cụ tưới duy nhất dọc bờ Hoàng Hà ở Lan Châu.

Vườn Bác Lãm Cối Nước Lan Châu hiện dựng lại 12 chiếc cối lớn dọc ba ki-lô-mét bờ sông; phần lớn chạy bằng sức nước, chỉ một nhóm chạy bằng điện để phục vụ tham quan.

Bảo tàng tỉnh Cam Túc và bức tượng “ngựa đồng phi nước đại”

Bảo tàng tỉnh Cam Túc ở Lan Châu là nơi giữ bảo vật nổi tiếng nhất của tỉnh: tượng “ngựa đồng phi nước đại”, dân gian quen gọi là “ngựa giẫm chim én”.

Hiện vật được khai quật năm 1969 trong một ngôi mộ đời Hán ở gò Lôi Đài, thành phố Vũ Uy. Đây là tượng đồng đời Đông Hán, cao 34,5 xăng-ti-mét, dài 45 xăng-ti-mét, rộng 13,1 xăng-ti-mét và nặng 7,3 ki-lô-gam. Con ngựa được tạc trong tư thế đang phi, ba chân chụm lại giữa không trung, chân còn lại đặt lên lưng một con chim cũng đang dang cánh — kết cấu ấy vừa là điểm tựa kỹ thuật vừa là cách nói rằng ngựa chạy nhanh hơn chim bay.

Năm 1983, hình bóng nghiêng của bức tượng này được chọn làm biểu trưng cho ngành du lịch Trung Quốc; năm 1986, nó được công nhận là quốc bảo. Có một điểm cần nói rõ: tên gọi dân gian “ngựa giẫm chim én” chưa được giới nghiên cứu thống nhất, vì con chim có thể là một loài linh điểu trong truyền thuyết chứ không phải chim én thật. Vì vậy trong tài liệu chuyên môn, hiện vật thường được gọi bằng tên trung tính là “ngựa đồng phi nước đại”.

Hồ chứa Lưu Gia Hiệp và chùa hang Bính Linh

Cách Lan Châu khoảng 80 ki-lô-mét về phía tây nam, ở huyện Vĩnh Tĩnh thuộc châu tự trị Lâm Hạ, có nhà máy thuỷ điện Lưu Gia Hiệp: khởi công tháng 9 năm 1958, dừng thi công năm 1961, làm lại năm 1964, tích nước tháng 10 năm 1968, tổ máy đầu tiên phát điện ngày 1 tháng 4 năm 1969 và công trình hoàn thành tháng 12 năm 1974. Đập bê tông trọng lực cao 147 mét, dài 840 mét; tổng dung tích hồ chứa 5,7 tỷ mét khối, mặt nước rộng hơn 130 ki-lô-mét vuông; năm tổ máy với tổng công suất 1.160 mê-ga-oát.

Điểm thú vị về màu nước: ở hồ chứa, Hoàng Hà trong xanh vì đã lắng phù sa, còn sông Thao đổ vào vẫn đục ngầu. Chỗ hai dòng gặp nhau cho thấy hai màu nước tách bạch — dân địa phương gọi là “Hoàng Thao hội”.

Từ bến thuyền dưới chân đập, đi tàu khoảng 50 phút là tới chùa hang Bính Linh, nằm trên vách đá sa thạch đỏ của dãy Tiểu Tích Thạch Sơn. Chùa được đục từ đầu thời Tây Tấn khoảng thế kỷ thứ ba, và được coi là chính thức hình thành năm 420, niên hiệu Kiến Hoằng nguyên niên thời Tây Tần. Hiện còn 34 động, 149 khám thờ, 694 tượng đá và 82 tượng đất. Động số 169 giữ đề ký bằng mực ghi niên hiệu Kiến Hoằng nguyên niên — được xem là đề ký ghi năm sớm nhất từng tìm thấy trong các quần thể chùa hang ở Trung Quốc, có giá trị định niên đại cho cả những hang động khác.

Cần lưu ý: tuyến thuyền có thể ngừng khi mực nước hồ xuống thấp, thường vào cuối đông và đầu xuân. Trước khi đi nên hỏi trực tiếp ở bến, chứ đừng tin các bài giới thiệu cũ.

Tượng “Mẹ Hoàng Hà”, Bạch Tháp Sơn và con phố ăn

Tượng “Mẹ Hoàng Hà” đặt ở bờ nam, trên dải công viên ven sông: khánh thành ngày 30 tháng 4 năm 1986, do nhà điêu khắc Hà Ngạc sáng tác, tạc từ đá hoa cương Thái Sơn Hồng, ghép từ tám khối đá, dài 6 mét, rộng 2,2 mét, cao 2,6 mét, nặng hơn 40 tấn. Bố cục là một người mẹ nằm nghiêng ôm đứa con, tượng trưng cho dòng sông nuôi cả một dân tộc.

Bạch Tháp Sơn ở bờ bắc là điểm ngắm toàn cảnh thành phố và cây cầu rõ nhất. Ngọn tháp trắng trên đỉnh được xây từ đời Nguyên, bảy tầng, tám mặt, cao khoảng 17 mét. Có thuyết nói tháp được dựng để đánh dấu cuộc hội kiến giữa nhà sư Tát Già Ban Trí Đạt và Khoát Đoan ở Lương Châu, nhưng thuyết này tôi chưa kiểm chứng được, nên chỉ xin nêu ra như một cách giải thích đang lưu hành.

Về ẩm thực, món biểu tượng của Lan Châu là mì bò. Tiêu chuẩn mà người trong nghề nhắc là “nhất thanh, nhị bạch, tam hồng, tứ lục, ngũ hoàng”: nước dùng trong, củ cải trắng, dầu ớt đỏ, rau mùi với lá tỏi non xanh, sợi mì vàng. Về nguồn gốc: kỹ thuật kéo sợi được cho là bắt nguồn từ một người ở phủ Hoài Khánh, tỉnh Hà Nam, rồi được một người Đông Hương là Mã Lục Thất mang về Lan Châu; năm 1915, đầu bếp người Hồi Mã Bảo Tử bắt đầu gánh hàng bán “mì nồi nóng”, đến năm 1925 con ông là Mã Kiệt Tam mới mở cửa hiệu cố định và lấy tên “Mã Bảo Tử thanh thang ngưu nhục diện”. Năm 2021, nghề làm món này được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc.

Một lưu ý về cách gọi: người Lan Châu không gọi món của mình là “mì kéo Lan Châu” như nhiều nơi khác trên thế giới. Tên đúng là “mì bò Lan Châu”, và ở địa phương người ta xếp hàng ăn vào buổi sáng, không phải buổi tối.

Thời điểm, khí hậu và những chỗ cần kiểm tra lại

• Lan Châu khô và mưa ít quanh năm. Mùa hè nóng, nắng gắt nhưng không oi; mùa đông lạnh và hanh. Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, nên mặc nhiều lớp là cách tốt nhất.
• Mùa thu từ tháng 9 tới tháng 10 là khoảng thời gian dễ chịu nhất để đi cả thành phố lẫn các điểm ngoại vi.
• Thành phố có sân bay Trung Xuyên, ga tàu cao tốc và hệ thống tàu điện ngầm. Các điểm như Bính Linh và Lưu Gia Hiệp cần đi ô tô hoặc tour riêng.
• Những con số trong bài lấy từ tài liệu công bố ở nhiều thời điểm; có chỗ các nguồn ghi lệch nhau như chiều rộng cầu Trung Sơn. Những chỗ ấy tôi đã ghi rõ thay vì chọn một con số. Giá vé và giờ mở cửa nên kiểm tra lại trước khi tới.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 中山桥 (兰州) · Tân Hoa Xã — 中国之城丨兰州：一河分四季四季塑一城 · Wikipedia tiếng Việt — Lan Châu · Tân Hoa Xã — 从铜奔马到网红“绿马”：“马踏飞燕”在创意表达中奔腾新生 · Mạng thông tin Cam Túc — 【沿着黄河看甘肃】兰州黄河水车：500年前引渠灌溉农田