Shangri-La: thành phố trên cao nguyên Vân Nam ở độ cao 3.459 mét

Shangri-La — thành phố có thật mang tên một miền đất trong tiểu thuyết

Năm 1933, nhà văn người Anh James Hilton viết cuốn "Chân trời đã mất" (Lost Horizon), trong đó có một thung lũng trên dãy Himalaya mang tên Shangri-La, nơi con người sống lâu và không ai già đi. Cuốn sách nổi tiếng đến mức cái tên Shangri-La trở thành cách gọi chung cho một miền đất bình yên, và nhiều nơi ở Trung Quốc, Nepal tranh nhau nhận mình là nguyên mẫu.

Ở Trung Quốc, nơi cuối cùng được chọn là một huyện thuộc châu tự trị dân tộc Tạng Địch Khánh, tỉnh Vân Nam, nằm ở rìa đông nam cao nguyên Thanh Tạng, giáp tỉnh Tứ Xuyên ở phía bắc và Khu tự trị Tây Tạng ở phía tây. Đó là Shangri-La ngày nay — một thành phố thật, ở độ cao hơn ba nghìn mét, với dân số chưa tới hai trăm nghìn người.

Từ Trung Điện tới Shangri-La

Trước đây nơi này tên là Trung Điện, tên Tạng là Kiến Đường. Ngày 17 tháng 12 năm 2001, Quốc vụ viện Trung Quốc phê chuẩn đổi huyện Trung Điện thành huyện Shangri-La; lễ đổi tên được tổ chức ngày 5 tháng 5 năm 2002. Ngày 16 tháng 12 năm 2014, Quốc vụ viện phê chuẩn bỏ huyện lập thành phố cấp huyện Shangri-La, giữ nguyên địa giới. Thành phố hiện rộng 11.613 ki-lô-mét vuông, gồm 4 trấn và 7 hương, trung tâm hành chính là trấn Kiến Đường.

Cần nói thẳng: quyết định đổi tên này là một quyết định hành chính, còn việc Shangri-La trong tiểu thuyết có nguyên mẫu ở Vân Nam hay không vẫn là chuyện tranh cãi. Huyện Đạo Thành của Tứ Xuyên (với khu Á Đinh), hay vùng Mustang của Nepal, đều có người nhận.

Thành phố ở độ cao trung bình 3.459 mét

Shangri-La nằm trong khoảng kinh độ 99°20′ – 100°19′ và vĩ độ 26°52′ – 28°52′, địa hình thấp dần từ tây bắc xuống đông nam, gọi là thế "thành phố tựa tuyết sơn, hồ nước như hào". Điểm cao nhất là núi Ba Lạp Cách Tông ở hương Ni Tây, cao 5.545 mét; điểm thấp nhất là bờ sông Kim Sa ở hương Lạc Cát, cao 1.503 mét. Chênh lệch giữa hai đầu địa giới là 4.042 mét, độ cao trung bình của toàn thành phố là 3.459 mét.

Chính vì trải trên một khoảng chênh cao lớn như vậy, khí hậu ở đây chia thành sáu đới theo độ cao, từ á nhiệt đới ở thung lũng sông tới hàn đới trên núi. Ở khu trung tâm, mùa đông ban đêm thường xuống dưới âm 10 độ C, mùa hè ban ngày chỉ khoảng 19 độ C và mưa rất thường xuyên; hơn 70% lượng mưa trong năm rơi từ tháng Sáu tới tháng Chín.

Theo cuộc điều tra dân số lần thứ bảy (thời điểm 0 giờ ngày 1 tháng 11 năm 2020), Shangri-La có 186.412 người thường trú. Nhiều trang du lịch vẫn ghi dân số khoảng 130.000 người và độ cao thành phố 3.200 – 3.300 mét — các con số này lấy từ dữ liệu cũ hoặc chỉ đo khu phố cổ, nên chênh nhau.

Tam Giang Tịnh Lưu — ba con sông chảy song song

Địa hình quanh Shangri-La thuộc dãy Hoành Đoạn, nơi có hiện tượng địa lý hiếm gặp: sông Kim Sa (thượng nguồn Trường Giang), sông Lan Thương (thượng nguồn Mê Kông) và sông Nộ Giang (thượng nguồn Salween) cùng chảy từ bắc xuống nam, song song nhau hơn 170 ki-lô-mét mà không hề gặp nhau, giữa những dãy núi cao và hẻm sâu tới 3.000 mét.

Vùng này được UNESCO ghi vào danh sách Di sản thiên nhiên thế giới năm 2003, gọi là Tam Giang Tịnh Lưu, rộng tới 1,7 triệu héc-ta, gồm 9 khu bảo tồn thiên nhiên và 10 thắng cảnh. Khoảng cách ngắn nhất giữa sông Lan Thương và sông Kim Sa là 66 ki-lô-mét, còn giữa Lan Thương và Nộ Giang chưa đầy 19 ki-lô-mét.

Phố cổ Độc Khắc Tông — "thành phố ánh trăng"

Ở ngay cạnh trung tâm thành phố là phố cổ Độc Khắc Tông. Tên này phiên âm từ tiếng Tạng, nghĩa là "thành xây trên đá" và cũng được gọi là "thành phố ánh trăng". Phố cổ có lịch sử hơn 1.300 năm, khởi đầu từ thời Thổ Phồn: theo các tài liệu du lịch, từ năm 634 vua Tùng Tán Can Bố đã cho dựng một pháo đài trên đồi Quy Sơn để kiểm soát tuyến thương mại giữa Vân Nam và Lhasa. Độc Khắc Tông sau đó thành một mắt xích chính trên tuyến trà mã cổ đạo Vân Nam – Tây Tạng; những phiến đá lát đường trong phố tới nay còn in vết móng ngựa của các đoàn ngựa thồ.

Trên đồi Quy Sơn giữa phố cổ có bánh xe kinh luân mạ vàng, chiều cao khoảng 21 mét, bên trong chứa hơn một triệu bản kinh; nặng tới mức phải nhiều người cùng đẩy mới quay được. Cân nặng chính xác thì tài liệu chưa thống nhất: phần lớn trang du lịch ghi khoảng 60 tấn, một số nguồn ghi 16 tấn.

Đêm 11 tháng 1 năm 2014

Rạng sáng ngày 11 tháng 1 năm 2014, một vụ cháy lớn bùng lên từ nhà nghỉ Như Ý ở khu Thương Phòng của phố cổ. Vì nhà trong phố cổ phần lớn là nhà gỗ nhiều tầng, đường hẹp nên xe cứu hoả không vào được, lại gặp thời tiết khô và gió, lửa lan rất nhanh.

Theo báo cáo điều tra của cơ quan ứng phó khẩn cấp tỉnh Vân Nam, diện tích nhà bị cháy và bị tháo dỡ để chặn lửa là 59.980,66 mét vuông, thiệt hại trực tiếp về nhà cửa là 89,8393 triệu nhân dân tệ, không có người chết. Báo chí lúc đó đưa tin 242 ngôi nhà bị phá huỷ, 335 hộ bị ảnh hưởng và khoảng 2.600 cư dân, du khách được di tản trong đêm; ước tính khoảng hai phần ba phố cổ bị cháy. Điều may mắn là những công trình chính — trong đó có hội quán Hồng Quân là bảo tàng về Trường chinh — hầu như không bị hư hại. Truyền thông Trung Quốc sau đó nói chính quyền dự kiến chi khoảng 1,2 tỉ nhân dân tệ để phục dựng lại khu phố cổ theo kiến trúc cũ.

Tu viện Tùng Tán Lâm — "tiểu Potala" của Vân Nam

Cách trung tâm thành phố khoảng 5 ki-lô-mét về phía bắc là tu viện Cát Đan Tùng Tán Lâm, người địa phương còn gọi là chùa Quy Hoá. Tu viện khởi công năm 1679 và hoàn thành năm 1681, do Đạt Lai Lạt Ma thứ năm đặt tên, thuộc phái Cách-lỗ (phái Hoàng giáo), là tu viện Phật giáo Tây Tạng lớn nhất tỉnh Vân Nam và là một trong những đạo tràng quan trọng của vùng Khang – Điền.

Tu viện được xây theo mô hình cung Potala ở Lhasa nên vẫn được gọi là "tiểu Potala", kiến trúc vừa có dạng lâu đài Tây Tạng vừa có mái cong kiểu chùa Hán. Điện chính là toà nhà kiểu Tây Tạng năm tầng, lợp ngói đồng mạ vàng nên đứng xa vẫn thấy sáng; bên trong đại điện có 108 cây cột — con số may mắn của nhà Phật — đủ chỗ cho khoảng 1.600 người ngồi tụng kinh. Hiện tu viện có khoảng 700 tăng nhân sinh hoạt và học tập.

Phổ Đạt Thố — vườn quốc gia đầu tiên của Trung Quốc đại lục

Cách thành phố 22 ki-lô-mét, ở giữa vùng Di sản Tam Giang Tịnh Lưu, là vườn quốc gia Phổ Đạt Thố. Tháng 6 năm 2007 Phổ Đạt Thố chính thức được treo biển vườn quốc gia và là nơi đầu tiên ở Trung Quốc đại lục mang danh hiệu này; năm 2016 Uỷ ban Cải cách và Phát triển Quốc gia công nhận tư cách đó.

Vườn rộng 601,1 ki-lô-mét vuông, cao từ 3.200 mét ở thung lũng phía đông hồ Bích Tháp tới 4.159 mét ở đỉnh núi phía bắc đồng cỏ Di Lý Đường. Hai khu chính là hồ Thuộc Đô và hồ Bích Tháp: hồ Thuộc Đô cao 3.705 mét, mặt nước rộng khoảng 15 ki-lô-mét vuông, bốn bề rừng che kín; hồ Bích Tháp cao 3.504 mét, dài khoảng 3.000 mét, chỗ sâu nhất 40 mét. Rừng lá kim á hàn đới, rừng lá rộng thường xanh, bụi đỗ quyên và đồng cỏ ngập nước tạo thành chuỗi sinh thái khá nguyên vẹn. Hiện tượng được nhắc nhiều nhất ở đây là "đỗ quyên say cá" — hoa đỗ quyên rụng xuống hồ, cá ăn phải rồi nổi lờ đờ trên mặt nước.

Hồ Nạp Bảo Hải — nơi trú đông của sếu cổ đen

Về phía tây bắc thành phố chưa đầy chục ki-lô-mét là hồ Nạp Bảo Hải, tiếng Tạng nghĩa là "hồ nước sau rừng". Đây là vùng đất ngập nước cao nguyên lớn nhất Shangri-La, mặt hồ ở độ cao 3.260 mét, là kiểu hồ theo mùa: mùa mưa nước dâng thành hồ lớn, mùa khô rút xuống thành đồng cỏ và vũng lầy.

Khu bảo tồn thiên nhiên cấp tỉnh được lập năm 1984 với tổng diện tích 2.400 héc-ta; ngày 7 tháng 12 năm 2004, phần đất ngập nước rộng 2.083 héc-ta của hồ được ghi vào danh sách Đất ngập nước có ý nghĩa quốc tế. Khu bảo tồn ghi nhận hơn 170 loài chim, nhiều loài trong sách đỏ như sếu cổ đen, cò đen, đại bàng đuôi trắng. Sếu cổ đen là chỉ dấu thành công rõ nhất: năm 1984 mới có 61 con, tới đầu những năm 2020 lên khoảng 320 con, và những năm gần đây các đợt kiểm đếm đã vượt 500 con.

Hẻm núi Hổ Khiêu Hạp

Ở phía đông nam thành phố, sông Kim Sa chảy giữa hai ngọn núi tuyết Ngọc Long (5.596 mét) và Cáp Ba (5.396 mét), khoét thành hẻm Hổ Khiêu Hạp — "hẻm hổ nhảy". Từ mặt nước lên đỉnh núi hai bên chênh nhau tới gần 3.900 mét, đưa nơi đây vào nhóm những hẻm núi sâu nhất thế giới; chỗ hẹp nhất của lòng sông chỉ 20 đến 30 mét nên nước chảy xiết và kêu vang. Hẻm chia làm ba đoạn (thượng, trung, hạ), dài khoảng 23 ki-lô-mét theo một số tài liệu, 16 đến 17 ki-lô-mét theo tài liệu khác; mực nước ở cửa hẻm trên cao 1.800 mét và ở cửa dưới còn 1.630 mét, tổng độ rơi khoảng 213 mét. Tên hẻm gắn với truyền thuyết con hổ bị săn đuổi đã nhảy qua khúc sông hẹp nhất nhờ một tảng đá giữa dòng.

Đường sắt đã tới Shangri-La

Ngày 26 tháng 11 năm 2023, tuyến đường sắt Lệ Giang – Shangri-La chính thức đi vào hoạt động, kết thúc lịch sử châu Địch Khánh chưa từng có đường sắt. Tuyến dài 139 ki-lô-mét, tốc độ thiết kế 140 ki-lô-mét một giờ, là đường sắt một ray chạy điện cấp I quốc gia, khởi công tháng 12 năm 2014 và thi công trong chín năm với 34 cây cầu và 20 đường hầm. Từ Lệ Giang tới Shangri-La nhanh nhất mất 1 giờ 18 phút, từ Đại Lý 3 giờ 58 phút và từ Côn Minh 4 giờ 30 phút.

Đi lại và vài điều cần lưu ý

• Độ cao: cả thành phố nằm trên 3.000 mét, nên lên từ từ, ngày đầu tránh vận động mạnh, không tắm nước nóng lâu và không uống rượu.
• Thời tiết trong ngày chênh lớn: trưa nắng gắt, chiều tối lạnh; áo khoác và kem chống nắng đều cần.
• Thời điểm dễ chịu nhất: tháng Năm tới tháng Sáu khi đỗ quyên nở, và tháng Chín tới tháng Mười khi trời khô và trong.
• Các con số chưa thống nhất giữa những nguồn: độ cao trung bình thành phố (3.280 mét tới 3.459 mét), chiều dài Hổ Khiêu Hạp (16 tới 23 ki-lô-mét), cân nặng bánh xe kinh luân ở Độc Khắc Tông (16 tấn và 60 tấn).

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Shangri-La, Địch Khánh · Chính quyền thành phố Shangri-La — Tổng quan về thành phố Shangri-La · Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ tỉnh Vân Nam — Vườn quốc gia Phổ Đạt Thố · Cục Lâm nghiệp và Đồng cỏ tỉnh Vân Nam — Khu bảo tồn thiên nhiên cấp tỉnh Nạp Bảo Hải · Sở Ứng phó khẩn cấp tỉnh Vân Nam — Báo cáo điều tra vụ cháy lớn 1·11 tại phố cổ Độc Khắc Tông · Cục Đường sắt Quốc gia Trung Quốc — Tuyến đường sắt Lệ Giang – Shangri-La đi vào hoạt động