Quý Dương và trấn Thanh Nham: thành phố đá và phố cổ hơn 600 năm

Quý Dương — thành phố nằm giữa núi đá của tỉnh Quý Châu

Quý Châu là tỉnh gần như không có đồng bằng: khoảng 92% diện tích là núi và cao nguyên. Giữa vùng đất đó, Quý Dương là thủ phủ, rộng 8.043 ki-lô-mét vuông, cách biển xa hàng nghìn ki-lô-mét. Theo điều tra dân số lần thứ bảy, năm 2020 Quý Dương có 5.987.018 người thường trú, tăng 38,5% so với mười năm trước — mức tăng thuộc nhóm cao nhất trong các thành phố Trung Quốc.

Người Quý Châu vẫn nhắc câu nói dân gian về xứ mình: "trời không nắng quá ba ngày, đất không bằng phẳng quá ba thước". Câu đó nói đúng cảnh quan nơi đây, nhưng nó cũng chính là lý do thành phố này mát.

Vì sao Quý Dương mát

Thành phố nằm ở vĩ độ 26 độ bắc, độ cao trung bình khoảng 1.100 mét, nhiệt độ trung bình mùa hè 22,3 độ C, độ ẩm tương đối 76 đến 79%, tốc độ gió trung bình dưới 3 mét một giây. Năm 2007, Hội Khí tượng Trung Quốc trao cho Quý Dương danh hiệu đầu tiên "đô thành tránh nóng của Trung Quốc", và từ đó biệt danh "Quý Dương mát" đi cùng thành phố. Trong khi nhiều đô thị khác oi bức thì đây là nơi người dân mùa hè vẫn ngủ ngon mà không cần điều hoà.

Hiện Quý Dương có 41 khu du lịch từ cấp A trở lên và hơn 7.300 điểm tài nguyên du lịch. Trong nội thành, hai điểm quen thuộc nhất là lầu Giáp Tú và vườn Kiềm Linh Sơn.

Lầu Giáp Tú — biểu tượng hơn 400 năm trên sông Nam Minh

Lầu Giáp Tú đứng trên tảng đá Ngao Cơ giữa sông Nam Minh, được Tuần phủ Quý Châu là Giang Đông Chi bỏ tiền lương xây vào năm Vạn Lịch thứ 26 đời Minh, tức năm 1598. Trên tảng đá hình con ba ba khổng lồ, ông cho dựng một ngôi lầu để "nuôi khí văn, chấn hưng giáo hoá", đặt tên Giáp Tú, nghĩa là "khoa cử tài giỏi đứng đầu".

Lầu cao khoảng 20 mét, ba tầng mái, khung gỗ, lan can đá trắng. Bên cạnh là cầu Phù Ngọc bắc qua sông, dài 92 mét, rộng 7 mét, tên cũ là đê Giang Công rồi đê Nam, đổi thành Phù Ngọc vì nhìn từ xa cầu như dải ngọc nổi trên mặt nước. Ngôi lầu hiện nay là bản dựng lại năm Tuyên Thống thứ nhất (1909) và đã trải qua sáu lần tu sửa lớn; năm 2006, Quốc vụ viện xếp nó vào danh sách di tích văn hoá trọng điểm quốc gia đợt thứ sáu. Tới nay Giáp Tú vẫn là hình in trên phù hiệu của thành phố.

Vườn Kiềm Linh Sơn và chùa Hoằng Phúc

Kiềm Linh Sơn ở phía tây bắc nội thành, xưa gọi là "núi đầu tiên của đất Kiềm Nam". Vườn được lập năm 1957, rộng 426 héc-ta, là một trong những công viên đô thị lớn hiếm có của Trung Quốc, gồm sáu khu chính như hồ Kiềm Linh, chùa Hoằng Phúc và vườn khỉ Tam Lĩnh Loan. Cảnh quan gồm núi đá, rừng cổ thụ, hang và suối, nhưng thứ đông khách nhất là đàn khỉ hoang quen người: chúng ra tận đường mòn xin ăn, nên du khách được nhắc giữ túi và không cho ăn bằng tay.

Trên núi có chùa Hoằng Phúc, do hoà thượng Xích Tùng lập năm Khang Hy thứ 11 (1672), là ngôi chùa nổi tiếng nhất Quý Châu, còn giữ bia đá và các bài khắc trên vách đá dọc con đường ngoằn ngoèo lên chùa gọi là Cửu Khúc kính.

Từ thung lũng nghèo tới "thung lũng số"

Một phần vì địa hình hiểm trở, một phần vì khí hậu mát và nguồn điện nước dồi dào, Quý Dương trở thành nơi đặt máy chủ của các tập đoàn công nghệ. Năm 2013, ba nhà mạng lớn của Trung Quốc là Di động, Viễn thông và Liên thông cùng chọn khu Quý An làm nơi xây trung tâm dữ liệu miền nam của mình. Ngày 4 tháng 5 năm 2015, sở giao dịch dữ liệu lớn đầu tiên của Trung Quốc khai trương tại Quý Dương; ngày 26 tháng 5 cùng năm, hội chợ triển lãm chuyên về dữ liệu lớn đầu tiên trên thế giới mở tại đây. Tháng 2 năm 2016, Quý Châu trở thành khu thí điểm tổng hợp quốc gia đầu tiên về dữ liệu lớn.

Tiếp đó là hàng loạt dự án lớn: trung tâm dữ liệu iCloud của Apple tại Quý An khởi công ngày 25 tháng 5 năm 2018 với vốn đầu tư 1 tỉ đô-la Mỹ, là trung tâm dữ liệu đầu tiên của Apple ở Trung Quốc; trung tâm dữ liệu Thất Tinh của Tencent được khoét sâu vào sườn núi ở trấn Mã Trường, diện tích bên trong khoảng 30.000 mét vuông, dùng chính lớp đá để giữ nhiệt và tiết kiệm điện; gần đó là trung tâm của Huawei. Tới tháng 10 năm 2024, Quý Châu có 47 trung tâm dữ liệu trọng điểm đã vận hành hoặc đang xây.

Xuống phía nam 29 ki-lô-mét: trấn Thanh Nham

Điểm được nhắc nhiều nhất ở ngoại vi Quý Dương là trấn Thanh Nham, thuộc huyện Hoa Khê, cách trung tâm thành phố 29 ki-lô-mét về phía nam. Trấn rộng 92,3 ki-lô-mét vuông, nhưng phần lõi của phố cổ chỉ khoảng 0,8 ki-lô-mét vuông; toàn bộ khu du lịch quy hoạch 4,8 ki-lô-mét vuông (một số tài liệu ghi 5,8 ki-lô-mét vuông).

Năm Hồng Vũ thứ 11 đời Minh, tức năm 1378, sau khi nhà Minh đưa quân vào Vân Nam, nơi này được lập làm đồn binh. Vì có nhiều đá vôi màu xanh, người ta gọi là Thanh Nham — "núi đá xanh". Thành trấn phát triển nhờ cả vị trí quân sự và tuyến trà mã cổ đạo nối Quý Châu với Quảng Tây, Quảng Đông rồi ra biển. Cổng Nam và tường thành xây bằng đá khối, men theo sườn núi nhấp nhô, tạo thế "hai núi kẹp một cổng" nên sử sách gọi đây là "quân thành trên núi", cửa ngõ phía nam của Quý Dương.

Tháng 10 năm 1860, Dực vương Thạch Đạt Khai của phong trào Thái Bình Thiên Quốc đem quân vào Quý Châu, đánh Thanh Nham nhiều lần mà không hạ được, từ đó dân gian gọi nơi này là "Thanh Nham không thể phá". Năm 2005, Bộ Xây dựng và Cục Di sản Văn vật xếp Thanh Nham vào đợt thứ hai danh sách trấn lịch sử văn hoá Trung Quốc; năm 2017, khu du lịch Thanh Nham đạt tiêu chuẩn 5A — cấp cao nhất của Trung Quốc.

Một trấn nhỏ, một trạng nguyên và một vụ án

Trong trấn còn nhà của Triệu Dĩ Quýnh (1857 – 1906), người Thanh Nham. Năm 1879 ông đỗ cử nhân, năm 1886 đỗ tiến sĩ khoa Bính Tuất và đứng đầu kỳ thi điện do vua Quang Tự chủ trì, trở thành trạng nguyên văn đầu tiên của Quý Châu và của cả hai tỉnh Vân Nam – Quý Châu sau hơn 500 năm không có ai đỗ đầu. Cả gia đình họ Triệu còn có thêm ba tiến sĩ. Ngày nay trong trấn có phố Triệu Trạng Nguyên, phủ Trạng Nguyên, đền Triệu Công và cổng chào thọ bách niên của Triệu Lý Luân — những dấu tích gắn với dòng họ này.

Một sự kiện khác khiến Thanh Nham được nhắc trong sử sách là vụ giáo án Thanh Nham. Mồng 5 tháng 5 năm Hàm Phong thứ 11 (1861), dân trong trấn theo tục "du bách bệnh" đi qua đại chủng viện Công giáo ở Diêu Gia Quan, hai bên cãi vã rồi xô xát. Tổng đoàn Thanh Nham là Triệu Quốc Thụ cho binh bao vây, bắt giữ và theo lệnh mật của Đề đốc Quý Châu Điền Hưng Thứ đã xử chém ba tu sĩ cùng một người giúp việc nhà bếp. Đây là vụ xung đột với Thiên Chúa giáo đầu tiên trong cả nước sau khi Hiệp ước Bắc Kinh được ký. Kết cục, triều đình nhà Thanh phải bồi thường 12.000 lạng bạc, cho xây lại một nhà thờ ở Thanh Nham, còn Điền Hưng Thứ bị phát vãng Tân Cương. Di tích của vụ án vẫn còn trong trấn.

Cũng tại Thanh Nham này, trong thời chiến tranh Trung – Nhật, nhiều nhân vật và gia đình của họ từng trú bí mật, trong đó có thân phụ của Chu Ân Lai, thân mẫu của Đặng Dĩnh Siêu và Lý Khắc Nông; Đại học Chiết Giang trong cuộc di cư về tây cũng từng đặt lớp học ở đây. Năm 1935, một bộ phận Hồng quân Trung Quốc dùng nơi này làm chỉ huy sở trong hành trình qua Quý Châu.

Ăn gì ở Quý Dương và Thanh Nham

Ẩm thực Quý Châu thiên về chua và cay, vì vùng này xưa thiếu muối nên người dân lên men rau củ để lấy vị chua. Ở Quý Dương, ba món dễ gặp nhất là mì tràng vượng (changwang mian) với tiết, lòng non và thịt heo, ti ty oa (siwawa) — một loại bánh tráng nhỏ cuốn rau sống chấm nước chua cay, và lẩu cá nấu canh chua.

Ở Thanh Nham, món được nhắc nhiều nhất là chân giò hầm (lỗ trư cước), còn gọi là "chân trạng nguyên" vì gắn với chuyện Triệu Dĩ Quýnh; ngoài ra có đường hoa hồng, mứt gừng, đậu hũ chiên với ớt và món "kê lạt giốc" — ớt trộn với thịt gà. Chợ trong trấn bán nhiều loại mứt làm từ hoa hồng và đường phên.

Đi lại và lưu ý

• Thanh Nham nằm trong hành trình một ngày từ Quý Dương: đi buổi sáng, về buổi chiều. Đường từ trung tâm thành phố tới huyện Hoa Khê rồi lên trấn khá thuận, có cả tàu điện và xe buýt.
• Phố cổ đông nhất vào buổi trưa và các dịp lễ; ra khỏi trục chính là thấy ngay những ngõ nhà đá ít người.
• Mùa xuân Quý Dương ẩm và mưa phùn, mùa hè mát, mùa đông lạnh ẩm khác hẳn kiểu lạnh khô miền bắc.
• Con số chưa thống nhất giữa các nguồn: diện tích khu du lịch Thanh Nham (4,8 và 5,8 ki-lô-mét vuông), diện tích thành phố Quý Dương (8.043 và 8.035 ki-lô-mét vuông), diện tích trấn Thanh Nham (92,3 ki-lô-mét vuông theo trang Wikipedia tiếng Trung).

Nguồn: Hội đồng Nhân dân tỉnh Quý Châu — Trấn lịch sử văn hoá Trung Quốc: phố cổ Thanh Nham · Hội đồng Nhân dân tỉnh Quý Châu — Giáp Tú Lâu của Quý Dương · Sở Dân chính tỉnh Quý Châu — Phố Triệu Trạng Nguyên: nơi vị trạng nguyên văn đầu tiên của Quý Châu học chữ · Đài Phát thanh và Truyền hình Trung ương Trung Quốc — Công bố kết quả điều tra dân số lần thứ bảy của thành phố Quý Dương · Mạng Quốc tế Trung Quốc — Phố cổ Thanh Nham, Hoa Khê, Quý Dương: pháo đài quân sự trên tuyến trà mã cổ đạo · Nhân Dân nhật báo — Cây trí tuệ của Quý Châu nở hoa