Bắc Hải và đảo Vị Châu: cảng trăm năm và hòn đảo núi lửa trẻ nhất Trung Quốc

Bắc Hải — thành phố cảng ở mũi nam Quảng Tây

Bắc Hải là thành phố cấp địa khu nằm ở phía nam Quảng Tây, trên bờ đông vịnh Bắc Bộ, phía nam mở ra biển còn phía bắc là dải đồi thấp. Theo kết quả cuộc điều tra dân số năm 2020, thành phố có 1.853.227 người thường trú, tăng hơn 313 nghìn người so với mười năm trước đó, và khoảng một nửa trong số ấy sống ở khu vực thành thị. Với một địa phương ven biển phía tây nam Trung Quốc, mức tăng và mức đô thị hoá như vậy là khá cao.

Nhưng thứ khiến Bắc Hải khác các thành phố biển khác không nằm ở con số dân. Nó nằm ở chỗ thành phố này đã "mở cửa" hai lần, cách nhau hơn một trăm năm: lần đầu bằng một điều ước bất bình đẳng, lần sau bằng một quyết định cải cách.

Hai lần mở cửa của một thành phố biển

Theo Tân Hoa Xã kênh Quảng Tây, năm 1876 triều Thanh ký với Anh điều ước Yên Đài, và Bắc Hải bị buộc mở làm thương khẩu. Từ đó, tám nước gồm Anh, Pháp, Đức, Áo – Hung, Ý, Bồ Đào Nha, Mỹ và Bỉ lần lượt đặt lãnh sự quán, nhà thờ, bệnh viện, hãng buôn, tu viện và trường học tại đây. Hàng hoá của Vân Nam, Quý Châu, Tứ Xuyên, Quảng Tây theo đường biển tập kết về cảng này rồi toả đi, biến nó thành một mắt lưới quan trọng của thương mại tây nam Trung Quốc.

Những dấu vết của lần mở cửa thứ nhất vẫn còn nguyên trên mặt phố. Ngày nay, một tuyến tham quan mang tên "Ấn tượng 1876" nối lại các di tích: trụ sở lãnh sự Anh, lãnh sự Đức, hãng buôn Sembao của người Đức, bưu cục Đại Thanh, nhà hải quan Bắc Hải. Đi hết tuyến này, người xem có cảm giác đang đi qua một thị trấn cảng của thế kỷ 19 được giữ lại nguyên trạng.

Phố cổ Chu Hải Lộ và hơn 600 căn nhà kỳ lâu

Trước cả thời mở cảng, năm 1821, đã có một con phố ven biển tên Thăng Bình, dài 200 mét, rộng 4 mét. Trải qua từng giai đoạn lịch sử, con phố ấy nay mang tên Chu Hải Lộ, dài 1,44 km, rộng 9 mét, và gần như toàn bộ hai bên đường là kiến trúc kỳ lâu — kiểu nhà phố có tầng trệt lùi vào làm hành lang đi bộ, vừa che nắng vừa che mưa cho cả người bán lẫn người mua. Đến đầu thế kỷ 20, khu phố đã có hơn 600 căn kỳ lâu, trở thành trục thương mại chính của cả vùng vịnh Bắc Bộ.

• Cột vuông của kỳ lâu Bắc Hải to và nặng, gợi dáng cột La Mã; cửa sổ uốn vòm kiểu phương Tây nhưng vẫn ghép cạnh cửa trượt "thảng lung" và mảng chạm hồi đắp nổi của vùng Lĩnh Nam.
• Kiểu nhà "tiền điếm hậu phường" — mặt tiền là cửa hàng, phía sau là xưởng làm và chỗ ở của cả gia đình — từng là mô hình chung của phố buôn này.
• Mặt đường lát đá, nối từ bến ngoại sa vào tận trung tâm; đây cũng là lý do khu phố từng được gọi là "phố Tây Dương trăm năm".

Ngân Than — dải cát thạch anh dài hai mươi tư cây số

Cách trung tâm thành phố vài cây số về phía nam là Ngân Than, "bãi bạc". Theo các tài liệu du lịch và trang thông tin huyện Ngân Hải, bãi cát này chạy dài khoảng 24 km, chỗ rộng nhất lên tới vài nghìn mét, tổng diện tích mặt bãi ước khoảng 38 km vuông. Điều đặc biệt nằm ở thành phần của cát: đây là cát thạch anh có hàm lượng silic đioxit rất cao, khi nắng chiếu vào thì ánh lên màu trắng bạc, đó là nguồn gốc cái tên Ngân Than.

Người địa phương tóm gọn ưu điểm của bãi này trong năm chữ: bãi dài và phẳng, cát mịn và trắng, nước ấm và sạch, sóng hiền, không có cá mập. Cát mịn tới mức đi chân đất gần như không thấy hạt thô; còn vùng nước nông ven bờ rộng nên trẻ con tắm cũng an toàn hơn.

Ngay cạnh đó là thị trấn Kiều Cảng, nơi có câu chuyện riêng. Theo số liệu điều tra dân số 2020, thị trấn nhỏ này có 15.065 người, và theo trang thông tin huyện Ngân Hải, khoảng 95% dân số là người Hoa từ Việt Nam hồi hương cùng con cháu. Đây được xem là điểm tái định cư kiều bào lớn nhất Trung Quốc, từng được quan chức Cao uỷ Liên hợp quốc về người tị nạn đánh giá là hình mẫu. Chính cộng đồng này mang theo ẩm thực Việt: bánh cuốn, bún, cà phê sữa, hải sản nướng — và biến Kiều Cảng thành khu ăn đêm nổi tiếng nhất Bắc Hải.

Qua eo biển ra đảo Vị Châu

Muốn ra Vị Châu chỉ có một cách: đi tàu. Bến duy nhất là Bến khách quốc tế Bắc Hải. Khoảng cách từ bờ ra đảo khoảng 21 hải lý, tương đương hơn 40 km. Tàu cao tốc chạy khoảng 12 đến 15 hải lý một giờ, thời gian hành trình rơi vào khoảng 80 đến 110 phút tuỳ loại tàu; các nguồn du lịch đưa ra con số hơi khác nhau, có nơi ghi 70 phút, có nơi ghi tới 3 giờ cho tàu chậm.

• Vé phổ thông một chiều thường được ghi ở mức khoảng 150 nhân dân tệ, các hạng trên là 180, 210 và 240 nhân dân tệ; giá có thể thay đổi theo mùa và theo tàu.
• Vé tàu bán theo tên thật, phần lớn phải đặt trước trên nền tảng trực tuyến; vào dịp cao điểm, một số nguồn cho biết số khách được phép lên đảo mỗi ngày bị giới hạn ở mức khoảng 9.000 người.
• Ngoài vé tàu, khách còn phải mua vé vào khu danh thắng trên đảo, mức phổ biến được các bài hướng dẫn nhắc tới là 98 nhân dân tệ. Hai khoản này tách rời nhau, nên cần tính trước.

Hòn đảo núi lửa trẻ nhất Trung Quốc

Vị Châu nằm ở giữa vịnh Bắc Bộ, phía nam đất liền Bắc Hải, đông nam nhìn sang bán đảo Lôi Châu, tây nam là đảo Tà Dương nhỏ hơn, phía tây là hướng ra vùng biển của Việt Nam. Đảo dài 6,5 km theo trục bắc – nam, rộng 6 km theo trục đông – tây, tổng diện tích 24,74 km vuông, điểm cao nhất chỉ 79 mét so với mực nước biển. Đây là đảo lớn nhất Quảng Tây, và theo nhiều nguồn Trung Quốc, là đảo núi lửa có tuổi địa chất trẻ nhất của nước này.

Con số quan trọng nhất để hiểu hòn đảo này là 95%: hơn 95% tầng địa chất trên đảo được cấu tạo từ đá núi lửa. Trên đảo còn nhận ra dấu vết của nhiều miệng núi lửa, trong đó có miệng Nam Loan, miệng Hoành Lộ Sơn, miệng Ngạc Ngư Sơn và các miệng trên đảo Tà Dương. Nhờ vậy Vị Châu được ví như một bảo tàng địa chất núi lửa lộ thiên, và đôi khi được gọi bằng cái tên mỹ miều "đảo Bồng Lai".

Ngạc Ngư Sơn, vách xếp lớp và những bãi đá màu

Cụm danh thắng đông khách nhất là Nam Loan – Ngạc Ngư Sơn, tổng diện tích khoảng 3,8 km vuông, gồm núi Ngạc Ngư, bãi Ngũ Thái, quảng trường đỏ và công viên thể thao biển Nam Loan. Núi Ngạc Ngư từng được công nhận khu du lịch cấp 4A từ tháng 12 năm 2009, và tới ngày 16 tháng 12 năm 2020 thì khu Nam Loan – Ngạc Ngư Sơn được xác định là khu danh thắng cấp 5A — mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng của Trung Quốc.

Trong khu này, đáng xem nhất là các dạng địa hình do biển bào mòn: hang do sóng đục, cầu vòm tự nhiên, cột đá sót, hố do bom núi lửa để lại. Đi dọc con đường ven biển sẽ gặp lần lượt ngọn hải đăng trên núi Ngạc Ngư, di chỉ miệng núi lửa, hòn đá có tên "hải khô thạch lạn", và cả những mảng trầm tích san hô đã hoá đá.

Hai bãi còn lại cũng thuộc dạng địa hình hiếm. Thứ nhất là Đệ Thuỷ Đan Bình, nơi vách đá núi lửa xếp thành từng lớp ngang, màu đỏ nâu, vàng nhạt và xám tro chồng lên nhau như một chồng giấy dày, phía trên là cây bụi xanh bám vào mép đá; nước rỉ qua các khe đá quanh năm nên mới có tên "nước nhỏ giọt". Thứ hai là bãi Ngũ Thái, "bãi năm màu", nơi lớp đá trầm tích bị sóng và gió mài phẳng thành mặt sàn lớn nằm ngay sát mép nước, đợi lúc thuỷ triều xuống mới lộ ra hoàn toàn.

Ngôi nhà thờ xây bằng san hô của làng Thịnh Đường

Giữa một hòn đảo núi lửa, thứ khiến nhiều người bất ngờ lại là một nhà thờ Gothic. Chuyện bắt đầu từ việc triều Thanh từng ra lệnh phong toả Vị Châu vì lo hòn đảo "cô treo giữa biển, dễ tụ tập kẻ gian". Mãi tới năm 1867 mới có lệnh mở lại. Nắm lấy cơ hội này, Hội Truyền giáo Ngoại quốc Paris đưa giáo sĩ Pháp lên đảo, và đưa hàng nghìn người Khách Gia từ vùng giáp ranh Quảng Đông – Phúc Kiến ra định cư, lập nên các làng Công giáo.

Theo Baidu Bách khoa và Wikipedia, công trình được khởi công năm 1869 tại làng Thánh Đường — nay là làng Thịnh Đường — do một linh mục người Pháp họ Phạm thiết kế và trông coi, kéo dài khoảng mười năm. Các nguồn ghi ngày hoàn thành khác nhau giữa năm 1879 và năm 1880, nên đây là chi tiết cần thận trọng nếu trích dẫn. Điểm chắc chắn là công trình mang phong cách Gothic, và quan trọng hơn: nó không có bê tông cốt thép. Đá và san hô lấy ngay trên đảo được đục ra, ghép với vôi, vỏ sò nung và gỗ, dựng thành bốn bức tường dày đặc trưng của xứ biển.

• Nhà thờ được xếp vào nhóm bốn nhà thờ Công giáo lớn thời Vãn Thanh cùng với nhà thờ ở Quảng Châu, Thượng Hải và Bắc Kinh — cách nhóm này được định nghĩa lại có khác nhau giữa các nguồn.
• Năm 2001, công trình được đưa vào danh mục di tích văn hoá quốc gia.
• Thời kỳ chiến tranh, nhà thờ từng được dân làng dùng làm nơi ẩn tránh; sau đó trải qua một thời gian dài gián đoạn sinh hoạt tôn giáo, đến năm 1983 mới được sửa lại và mở cửa trở lại.

Ăn gì, đi lúc nào, lưu ý gì

Trên đảo Vị Châu hiện có khoảng 15 nghìn người sinh sống, và theo các bài giới thiệu địa phương thì 85 đến 90% trong số đó là người Khách Gia, gốc từ vùng Quảng Đông – Phúc Kiến. Vì vậy món ăn ở đây là sự trộn lẫn giữa vị Khách Gia và vị của biển: hải sản hấp tươi thả trong thau, mực lá nướng, ốc hương luộc, cơm nắm rong biển, và cả những món tận dụng hải sản sấy khô.

Về thời điểm, mùa khô mát từ tháng 11 đến tháng 4 là lúc dễ chịu nhất; mùa hè nắng mạnh nhưng là lúc biển lặng và trong nhất. Đảo nhỏ nên ở lại hai đêm là hợp lý: một đêm ngắm hoàng hôn ở Thạch Loa Khẩu, một buổi sáng dậy sớm đón bình minh ở Ngũ Thái. Cần nhớ rằng tàu bị phụ thuộc thời tiết, mùa bão có thể hoãn hoặc huỷ chuyến, nên đừng xếp lịch quá khít.

Cuối cùng, một món quà mà Bắc Hải nổi tiếng cả nước: ngọc trai. Vùng Hợp Phố ven đây được coi là quê hương của "nam châu" — thứ ngọc trai biển miền nam, mà người xưa xếp trên cả ngọc trai Đông Hải; các cửa hàng ngọc trai ở Bắc Hải vì vậy cũng nhiều, và cũng cần tỉnh táo khi mua.

Nguồn: Báo Bắc Kinh — Vịnh Bắc Bộ và hòn ngọc Vị Châu · Tân Hoa Xã kênh Quảng Tây — Khám phá "tứ cổ" Bắc Hải · Baidu Bách khoa — Nhà thờ Thiên Chúa giáo đảo Vị Châu · Mạng Kinh tế huyện Quảng Tây — Đảo Vị Châu Bắc Hải · Wikipedia tiếng Trung — Thành phố Bắc Hải