Bắc Kinh 798: khu nghệ thuật đương đại trong nhà xưởng Đông Đức

798 — khu nghệ thuật mang tên một nhà máy

798 nằm ở phía đông bắc Bắc Kinh, thuộc địa bàn nhai đạo Tửu Tiên Kiều, quận Triều Dương. Người ta còn gọi nơi này là khu nghệ thuật Đại Sơn Tử, theo tên vùng Đại Sơn Tử nơi nó toạ lạc. Khu vực trải từ đường Tửu Tiên Kiều ở phía tây tới tuyến đường sắt Kinh Bao ở phía đông, từ đường Tửu Tiên Kiều Bắc ở phía bắc xuống đường Tướng Đài ở phía nam, tổng diện tích hơn 60 vạn mét vuông. Đây là một quần thể nhà xưởng cũ nằm lọt giữa khu dân cư và các khu công nghiệp điện tử mới của Bắc Kinh.

Cái tên 798 không phải số nhà mà là mã xưởng. Trước đây cả vùng này là Nhà máy liên hợp 718 — tên đầy đủ là Nhà máy liên hợp thiết bị vô tuyến điện Hoa Bắc, một trong 156 dự án trọng điểm của kế hoạch năm năm lần thứ nhất. Công trình do Thủ tướng Chu Ân Lai phê chuẩn, được Liên Xô viện trợ và Cộng hoà Dân chủ Đức thiết kế, thi công. Thời điểm đông nhất có hơn 100 chuyên gia Đông Đức làm việc tại công trường. Xưởng khởi công năm 1954 và chính thức sản xuất từ tháng 10 năm 1957, sau một lễ khai trương có sự tham dự của quan chức cấp cao cả hai nước.

Vì sao nhà xưởng này lại đẹp

Kiến trúc nơi đây mang dấu ấn Bauhaus rõ rệt, khác hẳn lối trang trí nặng nề kiểu Xô viết đương thời. Các kỹ sư Đông Đức chọn giải pháp công năng: khung bê tông đúc liền khối, nhịp lớn, tường gạch trần, cửa sổ cao và hệ mái răng cưa lấy sáng. Kiểu mái răng cưa ấy — từng ô kính dốc quay về hướng bắc — cho ánh sáng tán xạ đều đặn mà không bị nắng chiếu trực tiếp, đúng thứ ánh sáng mà một xưởng lắp ráp linh kiện cần, và về sau cũng đúng thứ ánh sáng mà một phòng tranh cần. Nhiều tài liệu gọi đây là quần thể công nghiệp kiểu Bauhaus còn tồn tại lớn nhất châu Á.

Khu vực từng là nơi sản xuất linh kiện điện tử cho quân đội. Năm 1964, nhà máy liên hợp 718 giải thể, tách thành các xưởng độc lập là 706, 707, 718, 751, 797 và 798, chịu sự quản lý trực tiếp của các bộ ngành trung ương. Xưởng 798 giữ lại phần lớn nhà xưởng và kho tàng của khối cũ, và đó là lý do cái mã xưởng ấy trở thành tên của cả một khu nghệ thuật.

Nghệ sĩ đến vì tiền thuê rẻ

Câu chuyện bắt đầu từ giữa thập niên 1990. Năm 1995, nhà điêu khắc Tùy Kiến Quốc của Học viện Mỹ thuật trung ương mở cửa một kho cũ để làm tượng đài, và từ đó nhiều nghệ sĩ biết tới vùng nhà xưởng bỏ không này. Từ năm 2000, chính Tùy Kiến Quốc cùng một số đồng nghiệp bắt đầu thuê mặt bằng làm xưởng vẽ. Năm 2002, một nhà xuất bản người Mỹ — Robert Bernell — thuê lại nhà ăn của xưởng, cải tạo thành hiệu sách nghệ thuật; câu chuyện lan nhanh trong giới và người ta kéo về đây ngày một đông.

Cũng năm 2002, phòng tranh Tokyo Art Projects khai trương trong một khoang rộng 400 mét vuông của xưởng 798 với triển lãm mở màn. Dư luận cho rằng đây là không gian đầu tiên được cải tạo, để lộ vòm trần cao đã trở thành nét nhận dạng của cả khu; triển lãm ấy thu hút hơn một nghìn người tới xem. Sau đó, hoạ sĩ Hoàng Duệ và nhiếp ảnh gia Từ Dũng lập phòng tranh mang tên Thì Thái ngay bên cạnh. Giá thuê khi ấy được ghi lại khoảng sáu hào một mét vuông mỗi tháng — rẻ đến mức một hoạ sĩ trẻ cũng thuê nổi một khoang cả trăm mét vuông.

Đến cuối năm 2002, trong khu đã có hơn 40 cơ sở nghệ thuật và thương mại cùng hơn 30 xưởng của nghệ sĩ. Năm 2003, tạp chí Time của Mỹ xếp 798 vào danh sách những trung tâm nghệ thuật đô thị có tính biểu tượng văn hoá nhất thế giới. Cũng từ đây, một cuộc tranh cãi kéo dài về số phận khu nhà xưởng bắt đầu.

Nguy cơ bị giải toả và lần thoát hiểm

Theo quy hoạch cũ, vùng đất này được dành cho một khu điện tử, và chủ sở hữu — Tập đoàn Thất Tinh — đã tính chuyện giải toả để xây mới. Giai đoạn 2003 đến 2005 là lúc khu nghệ thuật đối diện nguy cơ mất trắng: có thông báo cho rằng việc giải toả phải hoàn tất trước cuối năm 2005. Chính dư luận quốc tế, các triển lãm liên tục và sự can thiệp của giới văn hoá trong nước đã đổi cục diện.

Tháng 12 năm 2005, chính quyền Bắc Kinh công nhận 798 là một trong những khu sáng tạo văn hoá đầu tiên được cấp biển. Đến cuối năm 2007, hướng bảo tồn theo mô hình khu nghệ thuật đặc thù được chốt lại, và nhà xưởng cũ chính thức được xem như di sản công nghiệp cần giữ. Năm 2005, Quỹ Nghệ thuật Ullens do đôi vợ chồng sưu tầm người Bỉ thành lập đã thuê 5.000 mét vuông — thương vụ lớn nhất trong khu tính tới lúc đó. Trung tâm Nghệ thuật Đương đại UCCA khai trương năm 2007 trong một trong những nhà xưởng lớn nhất, và từ đó trở thành điểm neo của cả khu vực.

751 D·PARK — người anh em bên cạnh

Ngay cạnh 798 là khu 751, vốn là một nhà máy khí đốt thuộc khối 718 cũ. Ngày nay khu này mang tên 751 D·PARK và được định hướng thành trung tâm thiết kế, thời trang, với những tháp chưng cất, đường ống và lò hơi cũ được giữ nguyên làm bối cảnh. Một hành lang trên cao nối 798 với 751, cho phép đi bộ từ khu phòng tranh sang khu thiết kế mà không phải ra đường lớn.

798 hôm nay có gì

Hiện khu vực có khoảng 400 cơ sở hoạt động, trong đó chỉ khoảng 30 đến 50 là phòng tranh thương mại thực thụ; phần còn lại là xưởng vẽ, công ty thiết kế, nhà sách, quán cà phê và cửa hàng. Diện tích nhà xưởng cho thuê ước khoảng 10 vạn mét vuông, tức hơn nửa tổng diện tích xưởng cũ. Ngoài UCCA, đáng chú ý có phòng tranh Thì Thái, nhà sách nghệ thuật của Robert Bernell, và nhiều không gian của trường mỹ thuật, quỹ văn hoá trong và ngoài nước đặt chi nhánh.

Cần nói thẳng một điều: mặt bằng ở 798 đã đắt lên rất nhiều so với thập niên 2000. Phần lớn nghệ sĩ trẻ đã dời sang các khu lân cận như Thảo Trường Địa hay Tống Trang, còn 798 nghiêng về phía trưng bày, thương mại và du lịch. Vì thế đừng kỳ vọng gặp nghệ sĩ đang vẽ trong xưởng; cái còn lại là kiến trúc công nghiệp, các phòng tranh lớn và không khí của một khu văn hoá đã được thương mại hoá khá sâu.

Đi lại và những điều cần biết

798 nằm cách trung tâm Bắc Kinh khoảng 10 ki-lô-mét về phía đông bắc. Ga tàu điện ngầm gần nhất là ga Tướng Đài trên tuyến 14, từ đó đi bộ hoặc bắt xe thêm vài phút; tuyến 14 cũng có ga Vọng Kinh Nam ở phía bắc khu. Vào cửa khu nghệ thuật không mất vé, nhưng từng phòng tranh có thể thu vé riêng hoặc yêu cầu đặt trước với nhóm đông.

Thời điểm dễ chịu nhất là tháng 4, tháng 5 và tháng 9, tháng 10; mùa đông Bắc Kinh lạnh và khô, còn tháng 7, tháng 8 nóng và mưa. Phần lớn phòng tranh đóng cửa vào thứ Hai, nên nếu đi đúng ngày đó sẽ thấy khu vực vắng bất thường. Cuối cùng, các con số về số phòng tranh, giờ mở cửa và giá thuê thay đổi theo năm; những gì viết ở đây là tình trạng đã được ghi nhận trong các nguồn dẫn ở cuối bài, không phải số liệu cập nhật tại chỗ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — 798 Art Zone · Wikipedia tiếng Trung — 798艺术区 · Báo Quang Minh — 798艺术区：工业、商业与艺术的角力场 · Trang Artda — [北京]798艺术区 · Beijing Folio — 798 Art District: Bauhaus factories turned galleries