Tây An và phố Hồi Dân: kinh đô mười ba triều đại và khu phố ăn nghìn năm

Tây An — kinh đô cũ của mười ba triều đại

Tây An là thủ phủ tỉnh Thiểm Tây, miền tây bắc Trung Quốc. Theo cuộc điều tra dân số toàn quốc năm 2020, thành phố có 12.952.907 người. Nhưng điều đáng nói không phải con số, mà là cái tên cũ của nó: Trường An.

Trường An từng là kinh đô của mười ba triều đại, từ Tây Chu, Tần, Tây Hán cho tới Tùy và Đường. Trong hơn một nghìn năm, đây là trung tâm chính trị và văn hóa lớn nhất của đế chế Trung Hoa, có lúc là thành phố lớn nhất thế giới dưới thời Đường. Thành nằm trên đồng bằng Quan Trung, phía nam là dãy Tần Lĩnh, phía bắc là cao nguyên Hoàng Thổ — một vị trí vừa dễ phòng thủ, vừa là đầu mối nối Trung Nguyên với miền tây.

Vì nằm ở đầu phía đông của Con đường Tơ lụa, Trường An là điểm khởi hành của những đoàn lạc đà đi về Tây Vực. Cũng từ đây, thương nhân và sứ thần Ba Tư, Ả Rập theo con đường ấy đến định cư, lập nên cộng đồng Hồi giáo mà đến nay vẫn sống trong lòng thành phố.

Thành cổ dài 13,74 ki-lô-mét

Tường thành Tây An hiện nay do nhà Minh đắp từ khoảng năm 1370 đến 1378, trên nền hoàng thành đời Tùy – Đường. Đây là tường thành cổ nguyên vẹn nhất còn lại ở Trung Quốc. Các con số cụ thể: chu vi 13,74 ki-lô-mét, cao 12 mét, mặt trên rộng 12–14 mét, chân thành dày 15–18 mét, có hào sâu bao quanh. Trên vòng tường ấy có bốn cửa chính là Trường Lạc, Vĩnh Ninh, An Định và An Viễn; mỗi cửa lại có một tòa thành nhỏ bao bọc phía ngoài.

Ngày nay du khách có thể thuê xe đạp và đạp một vòng trọn trên mặt thành, mất khoảng một tiếng rưỡi đến hai tiếng. Đây là cách nhanh nhất để hiểu quy mô khu thành cổ: toàn bộ phố xá bên trong vẫn nằm gọn trong vòng tường ấy.

Từ đội quân đất nung đến Đại Nhạn Tháp

Năm 1974, trong lúc đào giếng ở huyện Lâm Đồng, người dân địa phương phát hiện đội quân đất nung của Tần Thủy Hoàng. Đến nay đã khai quật hơn hai nghìn tượng trong tổng số ước chừng hơn tám nghìn tượng binh, ngựa và xe được chôn theo vị hoàng đế đầu tiên. Điều khiến đội quân này nổi tiếng không chỉ là số lượng: mỗi khuôn mặt, kiểu tóc và tư thế đều khác nhau, cho thấy trình độ nặn đất nung rất cao của thợ thời Tần.

Trong nội thành có Lầu Chuông và Lầu Trống — hai tòa lầu gỗ trên nền gạch cao chừng 30 mét, dựng đối diện nhau ở trung tâm. Lầu Trống nằm ngay đầu phía nam của phố Hồi Dân: đi qua cổng tòa lầu này rồi rẽ về phía bắc là bước vào khu phố ẩm thực.

Về phía đông nam thành, Đại Nhạn Tháp được xây năm 652 để lưu giữ kinh sách mà nhà sư Huyền Trang mang về từ Ấn Độ sau mười bảy năm đi thỉnh kinh. Tháp gạch cao khoảng 64 mét, bảy tầng; kiến trúc ban đầu đã được sửa chữa nhiều lần qua các đời Đường, Minh và Thanh.

Phố Hồi Dân — khu phố của người Hồi

Phố Hồi Dân, tức Hồi Dân Nhai, thực ra không phải một con phố mà là cả một khu gồm nhiều ngõ, trong đó trục chính là Bắc Viện Môn. Tên “Bắc Viện Môn” nghĩa là “cổng sân phía bắc”: xưa kia nơi đây là lối vào dinh thự của quan tổng đốc Thiểm Tây – Cam Túc, và sân phía bắc của dinh nằm ngay cạnh con phố này.

Khu phố lớn lên từ hai dòng người. Một là các thương nhân, sứ thần Ba Tư và Ả Rập đến Trường An từ đời Đường, rồi lập gia đình và ở lại. Hai là các nhóm người Hồi — dân Hồi giáo nói tiếng Hán — hình thành nên cộng đồng từ khoảng cuối Bắc Tống và lớn mạnh dưới các triều Nguyên, Minh, Thanh. Đến nay đây là một trong những cộng đồng Hồi giáo tập trung và đông đảo nhất Trung Quốc.

Con phố chính dài khoảng 500 mét, lát đá sẫm màu, hai bên là nhà cửa và biển hiệu theo kiểu Minh – Thanh. Ban ngày khá vắng; đông nhất là từ khoảng 6 giờ chiều đến 11 giờ đêm, khi các quầy hàng mở hết cánh và mùi thịt nướng, bánh nướng, hạt dẻ rang tràn ra lòng đường.

Thánh đường Hồi giáo lớn nhất Trung Quốc

Ở trung tâm khu phố, trong ngõ Hóa Giác (số 30), là Đại Thanh Chân Tự Tây An — thường gọi là Nhà thờ Hồi giáo Hóa Giác hay Nhà thờ Hồi giáo lớn Tây An. Đây là một trong những nhà thờ Hồi giáo cổ và lớn nhất Trung Quốc.

Theo tấm bia đá còn lại và các ghi chép truyền thống, thánh đường khởi dựng năm 742, niên hiệu Thiên Bảo đời Đường Huyền Tông. Theo “Tây An phủ chí”, phần lớn hình dáng hiện nay được dựng lại năm 1392 đời Minh, rồi tu sửa thêm dưới đời Thanh và các đời sau. Các nguồn hơi lệch nhau về con số diện tích — từ khoảng 1,23 héc-ta tới hơn 1,2 héc-ta — nhưng đều thống nhất rằng thánh đường gồm bốn đến năm sân nối nhau theo trục đông – tây, với hơn hai mươi công trình lớn nhỏ.

Điều đặc biệt nhất ở đây là kiến trúc. Nhìn từ ngoài, nó giống một ngôi chùa hay một đền thờ Trung Hoa hơn là một nhà thờ Hồi giáo: mái ngói xanh ngọc uốn cong, cổng bài phường, bia đá, hồ nước và cây cảnh. Không có mái vòm, không có tháp chuông kiểu Trung Đông. Chỉ khi bước vào gian cầu nguyện — nơi có những dòng chữ Ả Rập và tuyệt đối không có hình người hay hình thú — mới thấy rõ đây là một nơi thờ tự Hồi giáo. Ngay cả cái tháp dùng để gọi cầu nguyện của thánh đường cũng là một gác lầu hai tầng mái cong hoàn toàn kiểu Trung Hoa.

Cảnh quan ấy nói đúng điều khu phố này muốn kể: đây là chỗ hai thế giới gặp nhau nhưng vẫn giữ nguyên bản sắc của mình.

Ăn gì ở phố Hồi Dân

• Dương nhục bào mô: bánh bột mì nướng không men được bẻ nhỏ, chan nước dùng cừu hầm cùng thịt cừu, miến và rau. Khách có thể tự bẻ bánh trong bát trước khi quán múc nước dùng vào — bẻ càng nhỏ càng được coi là sành.
• Nhục giáp mô: thịt bò hoặc cừu kho nhừ nhét vào giữa chiếc bánh nướng giòn. Đây là món ăn nhanh đặc trưng nhất của Thiểm Tây.
• Lương bì: bún lạnh làm từ bột mì hoặc bột gạo, trộn dấm, ớt, tỏi và dưa chuột.
• Mì biang biang: sợi mì kéo tay to bản, dài như dải lụa, chan dầu ớt nóng.
• Thịt cừu xiên nướng, chân cừu cay, bánh quả hồng chiên, cùng các loại hạt và quả khô do người Hồi bán dọc đường.
• Nước mơ chua và nước ép lựu — hai thức uống lạnh bán đầy phố, hợp nhất khi ăn đồ nướng cay.

Đi lại và những điều nên biết

Khu phố Hồi Dân nằm ngay trong trung tâm nội thành, cách Lầu Trống vài trăm mét, nên đi bộ là cách hợp nhất; tàu điện ngầm Tây An cũng có ga cho khu vực này. Nhiều quầy hàng bán theo xiên và tính giá theo số xiên, vì vậy nên hỏi giá trước. Và vì đây là khu dân cư Hồi giáo đang sống thật, nên ăn mặc lịch sự và tránh chụp ảnh người khác khi chưa xin phép.

Một lưu ý thực tế: giờ mở cửa và giá vé của thánh đường, tường thành hay Đại Nhạn Tháp thay đổi theo mùa và theo quy định từng năm, nên kiểm tra trước thay vì tin vào các bài viết cũ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Great Mosque of Xi'an · Wikipedia tiếng Anh — Xi'an City Wall · Chính quyền nhân dân tỉnh Thiểm Tây — Muslim Quarter · Easy Tour China — Xian Muslim Quarter (Huimin Jie) · China Xian Tour — Muslim Quarter, Xi'an: Food Street with Famous Xian Snacks