Diên Biên và núi Trường Bạch: xứ người Triều Tiên trên đất Trung Quốc

Diên Biên — châu tự trị Triều Tiên duy nhất của Trung Quốc

Diên Biên là châu tự trị dân tộc Triều Tiên nằm ở phía đông tỉnh Cát Lâm, tiếp giáp Triều Tiên qua sông Đồ Môn ở phía nam và giáp Nga ở vùng Huyền Xuân phía đông. Đây là châu tự trị dân tộc Triều Tiên duy nhất của Trung Quốc và là nơi tập trung đông người Triều Tiên nhất nước. Châu được thành lập ngày 3 tháng 9 năm 1952 với tên Khu tự trị dân tộc Triều Tiên Diên Biên; đến năm 1955, theo Hiến pháp năm 1954, đổi thành châu tự trị. Lỵ sở đặt tại thành phố Diên Cát.

Toàn châu rộng 43.329 km vuông, chiếm khoảng một phần tư diện tích tỉnh Cát Lâm, gồm sáu thành phố là Diên Cát, Đồ Môn, Đôn Hóa, Huyền Xuân, Long Tỉnh, Hoà Long và hai huyện là Uông Thanh, An Đồ. Dân số thường trú theo tổng điều tra năm 2020 khoảng 1,94 triệu người, trong đó người Triều Tiên chiếm khoảng 36,4 phần trăm. Các nguồn khác nhau ghi dân số từ khoảng 1,9 đến 2,1 triệu người tuỳ thời điểm thống kê.

Người Triều Tiên đến Diên Biên từ khi nào

Diên Biên là đất phát tích của người Mãn và các đời tổ tiên họ Túc Thận, từng được nhà Thanh coi là "đất rồng thiêng" nên bị cấm khai phá trong nhiều thập kỷ. Phần lớn người Triều Tiên ở đây di cư sang từ nửa sau thế kỷ 19, khi đói kém và biến động ở bán đảo Triều Tiên khiến dân chúng vượt sông Đồ Môn và sông Áp Lục sang khai hoang. Lệnh cấm dần được nới lỏng, các làng người Triều Tiên hình thành dọc thung lũng sông Đồ Môn, và đến giữa thế kỷ 20 thì cộng đồng đã đủ đông để lập thành khu tự trị. Diên Biên được gọi bằng bốn biệt danh: quê hương lễ nghĩa, quê hương ca múa, quê hương giáo dục và quê hương bóng đá.

Đặc điểm dễ nhận thấy nhất của Diên Biên là song ngữ: biển hiệu, bảng chỉ đường và cả tên ga tàu đều viết hai thứ chữ Trung Quốc và Triều Tiên, người dân nói được cả hai thứ tiếng. Thành phố Diên Cát rộng 1.748 km vuông, dân số khoảng 56 đến 67 vạn người tuỳ cách tính hộ khẩu hay thường trú, và là nơi trẻ tuổi tới học ngành tiếng Triều Tiên đông nhất Trung Quốc. Nơi đây có trường Đại học Diên Biên, thành lập năm 1949, một trong những trường đại học vùng dân tộc lâu đời nhất.

Núi Trường Bạch — ngọn núi thiêng của hai nước

Núi Trường Bạch nằm ở biên giới Trung Quốc và Triều Tiên, là khối núi cao nhất vùng đông bắc Trung Quốc. Đỉnh cao nhất toàn khối là Bạch Đầu Phong, cao 2.749 m, nằm trên lãnh thổ Triều Tiên; đỉnh cao nhất trong đất Trung Quốc là Bạch Vân Phong, cao 2.691 m. Khối núi được cấu tạo qua nhiều đợt phun trào trong hàng chục triệu năm; vụ phun trào lớn khoảng các năm 946 đến 947 đã rải tro và đá bọt đi rất xa, sau đó còn ghi nhận các lần phun trào nhỏ hơn vào các năm 1597, 1668 và 1702. Đây là một ngọn núi lửa còn ngủ, vẫn được theo dõi thường xuyên. Tên "Trường Bạch" nghĩa là "núi dài màu trắng" — trên đỉnh quanh năm có tuyết và đá bọt trắng, cho nên từ xa nhìn ngọn núi lúc nào cũng bạc trắng.

Sườn núi có các vành đai thực vật xếp theo độ cao rất rõ: từ rừng hỗn giao lá kim lá rộng ở chân núi, lên rừng thông và tuyết tùng, rồi rừng bạch dương thấp, cuối cùng là đới cây bụi và đài nguyên núi cao chỉ còn rêu và địa y. Đai rừng nguyên sinh này là lý do khu bảo tồn thiên nhiên Trường Bạch được công nhận là khu dự trữ sinh quyển của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc từ năm 1980.

Thiên Trì — hồ nước trên miệng núi lửa

Trên đỉnh khối núi có Thiên Trì, một hồ nước trong miệng núi lửa, đồng thời là hồ biên giới giữa Trung Quốc và Triều Tiên. Hồ nằm ở độ cao 2.189,1 m so với mặt biển, mặt nước hình bầu dục dài 4,4 km theo hướng bắc nam và rộng 3,37 km theo hướng đông tây, chu vi 13,1 km, diện tích mặt nước 9,82 km vuông, thể tích chứa khoảng 2,04 tỷ mét khối.

Đây là hồ sâu nhất Trung Quốc và cũng là hồ miệng núi lửa lớn nhất nước này, với độ sâu trung bình 204 m và chỗ sâu nhất 373 m. Năm 2000, hồ được tổ chức kỷ lục ở Thượng Hải công nhận là hồ miệng núi lửa ở độ cao lớn nhất thế giới. Xung quanh hồ có mười sáu ngọn núi đều cao trên 2.500 m, tạo thành một vòng thành đá khép kín; tên của mười sáu đỉnh này được đặt từ năm 1908 thời Quang Tự, khi một người đi khảo sát vùng núi đã lần lượt đặt tên cho từng đỉnh. Thiên Trì có duy nhất một cửa xả nước ở khoảng trống giữa hai đỉnh Thiên Hoát và Long Môn; nước theo dòng ngắn chảy khoảng một cây số rồi đổ xuống vực, tạo thành thác Trường Bạch cao 68 m. Dòng nước dưới chân thác là sông Nhị Đạo Bạch, được coi là nguồn chính của sông Tùng Hoa.

Trường Bạch là nơi phát sinh của ba dòng sông lớn vùng đông bắc — Tùng Hoa, Đồ Môn và Áp Lục — nên vùng này có biệt danh "nguồn của ba con sông". Cần nói rõ: không phải cả ba con sông đều chảy trực tiếp ra từ Thiên Trì. Sông Tùng Hoa lấy nước từ hồ qua thác Trường Bạch; sông Đồ Môn và sông Áp Lục bắt nguồn từ các dòng nhỏ ở sườn khác của khối núi, trong đó sông Áp Lục có dòng chính là sông Noãn chảy từ sườn nam. Thời tiết trên đỉnh núi thay đổi rất nhanh, sương mù và mây phủ hồ thường xuyên, nên nhiều người lên tới nơi vẫn không nhìn thấy mặt nước.

Ẩm thực và đời sống người Triều Tiên ở Diên Cát

Chợ sớm của người Triều Tiên ở Diên Cát là nơi dễ thấy nhất nhịp sống của cộng đồng: trên sạp bày bánh gạo đánh, tiết luộc nhồi gạo, kim chi muối theo mùa, cá khô, bánh ngọt làm từ gạo nếp. Món được nhắc nhiều nhất là mì lạnh Diên Cát làm từ bột kiều mạch, chan nước dùng bò hoặc gà ướp lạnh, ăn kèm cải chua, lát thịt, trứng và dưa lê thái sợi. Các món thường có mặt trong bữa ăn là cơm trộn trong nồi đá, sườn xào chua ngọt, canh nhân sâm gà và cơm nắm rong biển. Người Diên Biên cũng uống rượu gạo tự làm và rất chú trọng hình thức, từ quần áo truyền thống trong dịp lễ tới các lò cà phê mở gần như khắp trung tâm thành phố.

Về phía đông châu, thành phố Huyền Xuân nằm ở điểm giáp nhau của ba nước Trung Quốc, Nga và Triều Tiên; tại làng Phòng Xuyên, người ta có thể đứng một chỗ nhìn sang ba hướng biên giới, dù biển Nhật Bản chỉ cách đó chừng mười lăm km mà Trung Quốc không có quyền ra biển qua cửa sông Đồ Môn.

Đi khi nào, lưu ý gì

Thời gian lên Trường Bạch đẹp nhất là từ tháng bảy đến đầu tháng chín, khi đường lên đỉnh mở và ít mưa; từ tháng mười trở đi núi đã có tuyết và nhiều tuyến bị đóng. Sườn bắc là tuyến phổ biến nhất, đi ô tô tới điểm trung chuyển rồi đổi xe của khu danh thắng để lên miệng hồ. Du khách nên chuẩn bị áo khoác gió vì trên đỉnh thường lạnh hơn dưới chân núi hơn mười độ. Sườn nam và sườn tây ít người hơn, đi từ huyện Trường Bạch và thành phố Tùng Giang. Ở Diên Cát, chợ sớm họp từ sáng sớm, còn buổi tối là các phố ăn vặt và quán nướng.

Con số tài liệu còn lệch

Độ sâu tối đa của Thiên Trì phần lớn tài liệu Trung Quốc ghi 373 m, nhưng một số bảng thống kê lại ghi 384 m; diện tích mặt hồ có nơi ghi 9,82 km vuông, nơi ghi 9,165 km vuông, và chu vi thì lúc ghi 13,1 km, lúc ghi 14,4 km. Các con số lệch nhau này thường do đo ở mực nước khác nhau hoặc lẫn giữa số liệu cũ và mới, nên khi trích dẫn cần nêu rõ nguồn. Ngoài ra, chiều cao đỉnh Bạch Đầu Phong cũng được ghi 2.744 m ở vài tài liệu và 2.749 m ở số khác. Cách ghi nguồn gốc sông Áp Lục là "sườn nam Trường Bạch" cũng là cách nói gộp, trong khi sách địa lý chi tiết chỉ rõ dòng chính là sông Noãn chảy từ sườn nam khối núi, không xuất phát trực tiếp từ Thiên Trì.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Châu tự trị dân tộc Triều Tiên Diên Biên · Ủy ban Dân tộc Quốc gia Trung Quốc — Diên Biên, Cát Lâm · Chính quyền Nhân dân châu Diên Biên — Khái quát Diên Biên · Sở Văn hoá và Du lịch tỉnh Cát Lâm — Phong cảnh sườn bắc Trường Bạch · Wikipedia tiếng Trung — Thiên Trì núi Trường Bạch