Tuy Phân Hà: thành phố cửa khẩu nơi đường sắt Trung Quốc gặp nước Nga

Tuy Phân Hà — thành phố sinh ra từ một tuyến đường sắt

Tuy Phân Hà là thành phố cấp huyện ở góc đông nam tỉnh Hắc Long Giang, do thành phố Mẫu Đơn Giang quản lý, diện tích chừng 460 km vuông, nằm ở độ cao trung bình khoảng 464 mét so với mực nước biển. Phía đông thành phố giáp vùng Primorsky của Nga; đường biên giới trên bộ dài khoảng 26 km, có nguồn ghi 27 km. Bên kia biên giới là thị trấn Pogranichny, còn ga đường sắt đối diện mang tên Grodekovo. Từ trung tâm Tuy Phân Hà ra cửa khẩu phía Nga khoảng 16 km, và tới Vladivostok — hải cảng lớn nhất vùng Viễn Đông Nga — khoảng 210 km.

Theo tổng điều tra dân số toàn quốc lần thứ bảy của Trung Quốc, tính đến 0 giờ ngày 1 tháng 11 năm 2020, Tuy Phân Hà có 114.564 người thường trú, trong đó 111.455 người sống ở khu vực thành thị và chỉ 3.109 người ở nông thôn. Con số này cao hơn hẳn mức "khoảng 7 vạn dân" mà một số bài báo nhắc tới; rất có thể đó là hai chỉ tiêu dân số khác nhau, nên khi trích dẫn cần ghi rõ nguồn.

Từ bến sông tới ga biên giới

Vùng đất này trước thế kỷ 19 vẫn là miền nội địa của nhà Thanh. Năm 1860, sau khi Trung Quốc ký với Nga điều ước Bắc Kinh, nơi đây bắt đầu có chung đường biên với đế quốc Nga và trở thành đất biên ải. Cuối thế kỷ 19, nước Nga khởi công tuyến đường sắt Trung Đông — nhánh phía đông của đường sắt xuyên Siberia, chạy từ Mãn Châu Lý qua Cáp Nhĩ Tân tới biển. Ban đầu họ đặt ga thứ năm ở Tam Xoá Khẩu, huyện Đông Ninh, ngay bên bờ sông Tuy Phân; nhưng vì lý do địa chất, nhà ga bị dịch lên phía bắc khoảng 50 km, và chính vị trí mới ấy trở thành thành phố Tuy Phân Hà ngày nay.

Tháng 1 năm 1903, chính quyền nhà Thanh lập ra "Tổng lý Tuy Phân Hà thiết lộ giao thiệp cục" — cơ quan quản lý giao thông đường sắt ở đây. Đó cũng là lần đầu cái tên Tuy Phân Hà xuất hiện với tư cách một địa danh hành chính. Ngày 14 tháng 7 năm 1903, tuyến đường sắt Trung Đông thông xe toàn tuyến, Tuy Phân Hà chính thức mở cửa thông thương. Thương nhân các nước kéo tới, dân số thời cực thịnh được ghi nhận gần 10 vạn người. Thành phố phát triển gần như đồng thời với Cáp Nhĩ Tân và Vladivostok.

Hai khổ đường ray và một cửa khẩu nặng ký

Điều thú vị nhất ở Tuy Phân Hà là một chi tiết kỹ thuật tưởng nhỏ: đường sắt Trung Quốc dùng khổ 1.435 mm, còn đường sắt Nga dùng khổ rộng 1.520 mm. Vì hai bên không khớp nhau, đoàn tàu muốn qua biên giới phải đổi giá chuyển hướng — tháo toa khỏi bộ bánh cũ và lắp lên bộ bánh khác ngay tại ga. Đây là lý do khu ga Tuy Phân Hà rộng đến mức có thể chứa hàng chục tuyến đường ray xếp song song.

Ngày nay, tàu khách liên vận qua cửa khẩu này rất ít: theo Wikipedia tiếng Anh, tính tới tháng 10 năm 2025 chỉ có đôi tàu 401/402 chạy hằng ngày chặng 26 km giữa Tuy Phân Hà và Grodekovo. Ngược lại, hàng hoá lưu thông rất lớn. Riêng năm 2015, trong 5 tháng đầu năm, mặt hàng nhập khẩu chính qua cửa khẩu này là quặng sắt với 1,3 triệu tấn, chiếm khoảng một phần ba tổng khối lượng hàng nhập. Ngoài đường sắt, thành phố còn có Quốc lộ 301 và đường cao tốc G10 Tuy Phân Hà – Mãn Châu Lý khởi đầu từ đây, nối qua cửa khẩu đường bộ sang Quốc lộ A184 của Nga.

"Phố cờ" và những dấu vết Nga còn lại

Vào thời hoàng kim đầu thế kỷ 20, cờ của nhiều nước treo kín các phố, nên người ta gọi Tuy Phân Hà là "phố cờ", và ví nơi đây là "cửa sổ Đông Á". Nhờ đường sắt, thành phố là một trong những nơi đầu tiên ở miền đông bắc Trung Quốc có tàu hoả, ô tô, đèn điện và điện thoại. Đến nay nhiều công trình kiến trúc kiểu Nga vẫn đứng nguyên trên mặt phố. Ngôi nhà ở số 24 đường Trạm Tiền, khởi công từ năm 1899, vốn là phòng chờ ga Tuy Phân Hà — dân địa phương gọi là "ga thứ năm" hay "ga biên giới" — nay được dùng làm Bảo tàng ký ức đường sắt Trung Đông. Trong thành phố còn có chùa Đại Quang Minh, quảng trường trung tâm và các di tích của toà lãnh sự Xô – Nga cũ.

1987 — thương vụ đầu tiên bằng hai tờ giấy trắng

Tháng 4 và tháng 8 năm 1987, Tuy Phân Hà và huyện Pogranichny bên kia biên giới tiến hành giao dịch đổi hàng đầu tiên sau nhiều thập kỷ đóng cửa. Phía Trung Quốc giao 1.000 phích nước và 10 vạn kg táo; phía Liên Xô giao lại 3 vạn kg cá bơn và 5 vạn kg cá minh thái. Hợp đồng khi ấy được ghi bằng hai tờ giấy trắng và giấy than — chi tiết này được các báo Trung Quốc nhắc lại như một cột mốc. Từ thương vụ nhỏ đó, thương mại biên giới bùng nổ, Tuy Phân Hà trở thành một trong những cửa khẩu sầm uất nhất trên tuyến biên giới Trung – Nga. Đầu thập niên 1990, thành phố được xếp vào nhóm đầu tiên các thành phố mở rộng cửa khẩu ven biên của Trung Quốc.

Tiếp theo là một chuỗi cột mốc: năm 1999, hai chính phủ Trung – Nga trao đổi công hàm, cho phép lập khu thương mại chung giữa Tuy Phân Hà và huyện Pogranichny; tháng 4 năm 2009, Quốc vụ viện phê chuẩn Khu bảo thuế tổng hợp Tuy Phân Hà; tháng 9 năm 2019, phân khu Tuy Phân Hà của Khu thí điểm thương mại tự do mậu dịch Trung Quốc (Hắc Long Giang) chính thức được khai trương. Cuối năm 2015, tuyến đường sắt Mẫu Đơn Giang – Tuy Phân Hà thông toàn tuyến, đưa thành phố vào mạng đường sắt cao tốc của tỉnh. Ngày 28 tháng 12 năm 2024, Sân bay Tuy Phân Hà – Đông Ninh bắt đầu khai thác.

Ba thế hệ cửa khẩu quốc môn

Điểm tham quan chính của thành phố là khu cửa khẩu quốc môn ở cửa khẩu đường bộ, nằm ngay trên điểm khởi đầu của đường cao tốc G10. Đây được giới thiệu là khu danh thắng duy nhất ở Trung Quốc gom ba thế hệ cổng biên giới về một chỗ.

• Cổng thế hệ thứ nhất chỉ là một khung cổng đơn sơ rộng chưa tới 10 mét, dùng từ khi thương mại biên giới mở lại năm 1987, khi thành phố còn là "thị trấn một vạn người, một con đường, một ngọn đèn, một cái loa cả thành nghe thấy".
• Cổng thế hệ thứ hai làm từ năm 1990, khánh thành ngày 1 tháng 10 năm 1991, dáng tựa giàn phóng tên lửa, rộng hơn 30 mét, chứng kiến cửa khẩu đường bộ từ chỗ chỉ vận chuyển hàng tạm thời trở thành cửa khẩu cấp một quốc gia.
• Cổng thế hệ thứ ba khởi công năm 2012 và đưa vào sử dụng cuối năm 2014, dựng theo kiến trúc Trung Hoa, có bốn tháp và một hành lang nối. Các nguồn ghi chiều cao hơi khác nhau: trang chính quyền thành phố ghi 51,8 mét, còn một bài hướng dẫn ghi 50 mét và một nguồn khác ghi 52 mét; hành lang vượt 54,1 mét, hai tháp cách nhau 83 mét theo trục bắc – nam. Trên tháp có thang máy tham quan, toà nhà chín tầng, tầng năm làm sàn kính ngắm cảnh, tầng sáu là điểm "một cổng nhìn hai nước".

Khu danh thắng rộng khoảng 10 vạn mét vuông, được giới thiệu với "hai bia, hai nhà, bốn cổng, hai mươi bốn cảnh". Vé vào cửa từng được ghi ở mức 50 nhân dân tệ trong một bài viết cũ, nhưng giá và quy định thay đổi theo năm nên cần kiểm tra trước khi đi.

Khi người Nga qua biên giới để mua sắm

Từ ngày 15 tháng 9 năm 2025, Trung Quốc thí điểm miễn thị thực cho công dân Nga mang hộ chiếu phổ thông. Một năm sau, theo số liệu dẫn từ hải quan và biên phòng, cửa khẩu đường bộ Tuy Phân Hà đón gần 47 vạn lượt khách xuất nhập cảnh, tăng 28,2% so với cùng kỳ. Riêng từ 15 tháng 9 năm 2025 tới giữa tháng 3 năm 2026, trạm kiểm tra biên phòng ghi nhận 27,5 vạn lượt người qua lại, tăng 8,5%. Khách Nga thường đi trong ngày hoặc nghỉ cuối tuần: mua quần áo, mũ, giày, mỹ phẩm miễn thuế, điện thoại, thử cả châm cứu và xoa bóp. Chợ Thanh Vân — khu chợ nổi tiếng về buôn bán với người Nga — có gần như toàn bộ tiểu thương nói được tiếng Nga. Thành phố cũng nổi lên như một điểm xuất khẩu ô tô đã qua sử dụng. Người địa phương mô tả sự thay đổi bằng một câu: trước kia chỉ có hàng qua cửa khẩu, nay có cả người qua cửa khẩu.

Đi Tuy Phân Hà cần biết gì

• Khí hậu lục địa gió mùa, mùa đông dài, rất lạnh và khô: nhiệt độ trung bình tháng 1 là -16,1°C, có năm xuống tới -33,4°C. Tháng 7 trung bình 19,3°C. Lượng mưa năm khoảng 629 mm và hơn hai phần ba rơi từ tháng 6 tới tháng 9.
• Mùa dễ chịu nhất để đi là từ cuối xuân tới đầu thu; mùa đông phù hợp nếu muốn xem thành phố phủ tuyết, nhưng phải chuẩn bị áo rét rất kỹ.
• Chặng tham quan gọn trong một ngày: khu cửa khẩu quốc môn, Bảo tàng ký ức đường sắt Trung Đông trong toà nhà ga cũ, chùa Đại Quang Minh, quảng trường trung tâm, rồi ra chợ Thanh Vân xem cảnh mua bán.
• Đổi tiền khá thuận lợi: từ tháng 1 năm 2014, Tuy Phân Hà được nêu là thành phố Trung Quốc duy nhất cho phép giao dịch chính thức bằng đồng rúp.

Những chỗ sử liệu còn lệch nhau

Một số chi tiết dưới đây chưa có con số thống nhất, nên cần thận trọng nếu dùng làm tư liệu. Chiều dài đường biên giới của thành phố được ghi 26 km ở một nguồn và 27 km ở nguồn khác. Dân số thì tổng điều tra 2020 ghi 114.564 người thường trú, trong khi một bài của Tân Hoa Xã năm 2020 ghi "tổng dân số 7 vạn" — hai con số chênh nhau khá lớn. Chiều cao cổng biên giới thế hệ thứ ba được ghi lần lượt là 50, 51,8 và 52 mét tuỳ nguồn. Ngày hoàn thành các hạng mục của ga cũ năm 1899 và tên gọi "ga thứ năm" cũng chỉ được nêu trong bài giới thiệu của chính quyền địa phương. Toàn bộ các con số về lượng khách và kim ngạch nêu trên đều là số liệu do phía Trung Quốc công bố, chưa có đối chiếu độc lập.

Nguồn: Chính quyền thành phố Tuy Phân Hà — Ba thế hệ cửa khẩu quốc môn chứng kiến đất nước giàu mạnh · Nhân dân Nhật báo — Ở Tuy Phân Hà, thành phố do tàu hoả kéo đến · Wikipedia tiếng Trung — Tuy Phân Hà thị · Cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc — Công báo tổng điều tra dân số toàn quốc lần thứ bảy · Chính quyền thành phố Tuy Phân Hà — Miễn thị thực với Nga và làn sóng mua sắm xuyên biên giới