Khách Thập và chợ Trung Á: thành phố xa nhất về phía tây Trung Quốc

Khách Thập — thành phố xa nhất về phía tây Trung Quốc

Khách Thập (tên chính thức theo tiếng Hán là Kashi, tiếng Uyghur đọc là Kashgar) là thành phố cấp huyện thuộc địa khu Khách Thập, Khu tự trị Duy Ngô Nhĩ Tân Cương. Theo điều tra dân số năm 2020, bản thân thành phố có 782.662 người, còn cả địa khu Khách Thập rộng hơn 112.000 ki-lô-mét vuông có 4.496.377 người. Đây là thành phố cực tây của Trung Quốc.

Vị trí của nó quyết định tất cả. Khách Thập nằm ở rìa tây lòng chảo Tarim, nơi sa mạc Taklamakan gặp chân dãy Pamir; phía tây và tây nam giáp Cư-rơ-gư-xtan và Tát-gi-ki-xtan, còn qua đèo Khunjerab ở độ cao gần 4.700 mét là sang Pa-ki-xtan theo đường Karakoram, tức quốc lộ G314. Không có thành phố lớn nào của Trung Quốc nằm xa trung tâm đất nước hơn thế.

Khí hậu ở đây cực khô và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, cũng chính vì vậy Khách Thập là một ốc đảo: nước từ các sông băng trên Pamir chảy xuống nuôi những cánh đồng, vườn nho, vườn lựu và dưa hấu giữa vùng đất khô cằn.

Sơ Lặc — nơi hai nhánh Tơ lụa gặp nhau

Thời Hán, vùng này được gọi là Sơ Lặc. Điều đặc biệt của nó nằm ở vị trí: hai nhánh bắc và nam của Con đường Tơ lụa vòng qua sa mạc Taklamakan gặp nhau ở đây, rồi nhập thành một tuyến duy nhất vượt dãy Pamir sang Phí Nhĩ Can Na, tức thung lũng Phéc-ga-na, rồi tới Sa-mác-can và Ba Tư. Từ thế kỷ 2 trước Công nguyên, các đoàn lữ hành Ba Tư đã dừng chân ở đây trước khi đi tiếp về phía đông; lụa, hương liệu, ngựa và ngọc đổi tay trên chính những con phố này suốt hai nghìn năm.

Kara-Khanid, Satuq Bughra Khan và cuốn từ điển Turk đầu tiên

Giữa thế kỷ 10, hãn quốc Kara-Khanid — nhà nước Turk đầu tiên theo Hồi giáo ở Trung Á — lấy Khách Thập làm một trong những kinh đô. Theo các sử liệu Hồi giáo, hãn Sultan Satuq Bughra Khan, trị vì khoảng 920–955, là người đầu tiên trong dòng họ theo đạo; một số nguồn ghi ông theo Hồi giáo khoảng năm 934 rồi chiếm Khách Thập. Từ đó, thành phố dần trở thành trung tâm Hồi giáo của cả vùng lòng chảo Tarim.

Cũng từ vùng đất này ra đi một nhân vật quan trọng của thế kỷ 11: Mahmud al-Kashgari, tức Mahmud Khách Thập Cát Lý, người sinh ở vùng Khách Thập và mất ở đó. Ông đã đi khắp thế giới Turk, rồi viết ở Bát-đa bộ “Diwan Lughat al-Turk” — bộ từ điển toàn diện đầu tiên của các thứ tiếng Turk — trong khoảng những năm 1072–1076. Bộ sách ghi lại từ vựng, tục ngữ và thơ ca của các bộ tộc Turk đương thời; nếu không có nó, rất nhiều thi liệu Turk cổ đã biến mất. Đây là lý do Khách Thập luôn được nhắc tới như một trong những cái nôi của văn học Turk.

Thánh đường Id Kah — lớn nhất Trung Quốc

Trung tâm tôn giáo của thành phố là thánh đường Id Kah, nằm ngay trên quảng trường cùng tên. Các nguồn phổ biến ghi thánh đường khởi dựng năm 1442 đời Minh rồi được mở rộng dần qua các thế kỷ; một số tài liệu còn cho rằng nó nằm trên một khu mộ đạo có từ thế kỷ 10, và giới nghiên cứu chưa thống nhất hoàn toàn về mốc khởi dựng đầu tiên.

Điều ít tranh cãi là quy mô: đây là thánh đường Hồi giáo lớn nhất Trung Quốc, rộng khoảng 1,68 héc-ta, với cổng chính và hai tháp lát gạch men vàng, gian thờ chính có thể chứa gần mười nghìn người, còn sân trong đủ chỗ cho khoảng hai mươi nghìn người cầu nguyện trong các dịp lễ lớn như Eid. Kiến trúc pha trộn phong cách Duy Ngô Nhĩ, Ba Tư và Trung Á. Trước thánh đường là một quảng trường rộng — nơi các gia đình Duy Ngô Nhĩ tụ tập, trẻ con chạy chơi và những người đàn ông chơi nhạc; đây cũng là bối cảnh thường thấy trong các bức ảnh về Khách Thập.

Chợ Trung Á — Đại Ba Trát

Nhưng thứ khiến Khách Thập nổi tiếng nhất trong mắt du khách là cái chợ. Đại Ba Trát của Khách Thập có tên chính thức là “Chợ giao thương quốc tế Trung Quốc – Trung Á và Tây Á”, nằm ở rìa phía đông khu phố cổ. Chợ mở hằng ngày, nhưng Chủ nhật mới là phiên chính — ngày chợ của Con đường Tơ lụa thuở trước, khi người từ khắp Tân Cương và các nước láng giềng kéo về.

Chợ được chia theo khu khá rõ: khu quả khô và hạt với nho khô, mơ khô, hạnh nhân, óc chó, táo đỏ, hồng khô; khu thảm và vải; khu mũ, khăn và lụa; khu đồ đồng và đồ dùng nhà bếp; khu dao và nhiều khu đồ thủ công khác. Ở Khách Thập, người ta nói cái gì cũng mua được ở chợ này, và những món được nhắc tới nhiều nhất là thảm dệt tay, lụa Atlas với họa tiết sọc loang như dải cầu vồng, mũ bốn múi thêu chỉ màu của người Duy Ngô Nhĩ, và dao Yengisar — nơi gần đó nổi tiếng với nghề rèn dao.

Một phần cũ của chợ từng là chợ gia súc, nơi cừu, lừa, bò và đôi khi cả lạc đà được đưa ra mua bán; ngày nay khu gia súc đã được tách ra khỏi trung tâm, và theo các nguồn giới thiệu du lịch thì nó nằm ở rìa thành phố, vị trí có thể thay đổi theo quy hoạch từng thời kỳ. Muốn xem cảnh mua bán gia súc thì nên đi từ sáng sớm Chủ nhật, vì đến trưa chợ đã tan gần hết.

Phố cổ và đời sống Duy Ngô Nhĩ

Khu phố cổ Khách Thập có bề dày hơn hai nghìn năm và là một trong những quần thể nhà đất nện còn lại lớn nhất thế giới. Những con ngõ hẹp, nhà có ban công gỗ, cửa sổ chạm, xưởng đúc đồng địa phương và lò nướng bánh đặt ngay vệ đường tạo nên một không gian rất khác so với phần còn lại của Trung Quốc. Năm 2015, khu phố cổ được công nhận là khu thắng cảnh cấp 5A, mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng của Trung Quốc, sau đợt trùng tu quy mô lớn hồi đầu thập niên 2010.

Văn hóa Duy Ngô Nhĩ ở đây nổi tiếng với nhạc Mười hai Mộc Tạp, tức On Ikki Muqam — một hệ thống mười hai tổ khúc lớn, mỗi tổ khúc gồm nhiều chương hát, nhạc và múa. Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc đã ghi nó vào danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2008. Các nhạc cụ thường thấy là đàn rawap, đàn dutar, trống daf và sáo.

Cách thành phố không xa về phía đông bắc là khu mộ Agpa Khoja, xây từ thế kỷ 17, một công trình gạch men trang trí công phu. Dân gian gắn nơi này với truyền thuyết “Hương Phi”, nàng phi tần gốc Duy Ngô Nhĩ của vua Càn Long. Cần nói rõ: việc nàng được chôn thật ở đây hay không vẫn là chuyện truyền thuyết, không phải điều đã được sử liệu xác nhận.

Ăn gì ở Khách Thập

• Cơm bốc: gạo nấu với thịt cừu, cà rốt vàng và hành tây, mỡ cừu thấm đều hạt cơm — món trưa quen thuộc.
• Bánh nang: bột mì dán vào vách lò đất nung, ăn kèm mọi thứ hoặc ăn không.
• Mì lagman: mì kéo tay dai, trộn rau và thịt.
• Thịt cừu xiên nướng, ướp hạt thì là và ớt, nướng trên than.
• Bánh samsa: bánh nướng nhân thịt cừu và hành trong lò đất.
• Quả khô, hạt, dưa hấu, nho và lựu — thứ người ta vẫn mua theo túi to ở chợ.

Một vài điều nên biết

Khách Thập nằm sát biên giới và là khu vực có nhiều quy định quản lý riêng, vì vậy du khách nên mang theo giấy tờ tùy thân, chuẩn bị tinh thần cho các chốt kiểm tra và tìm hiểu quy định hiện hành của địa phương trước khi đi. Về thời điểm: đây là vùng khô, nóng vào mùa hè và lạnh giá về mùa đông, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn, mùa thu là lúc dễ chịu nhất. Giá vé các điểm tham quan, giờ mở cửa và ngày họp của các phiên chợ đặc biệt đều có thể thay đổi theo năm, nên kiểm tra trước thay vì tin vào bài viết cũ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Kashgar · Wikipedia tiếng Anh — Kashgar Prefecture · Wikipedia tiếng Anh — Id Kah Mosque · Wikipedia tiếng Anh — Kara-Khanid Khanate · Wikipedia tiếng Anh — Mahmud al-Kashgari