Thiên Tân và Ngũ Đại Đạo: hai nghìn căn biệt thự của một thời tô giới

Thiên Tân — thành phố cửa biển của miền Bắc

Thiên Tân là một trong bốn thành phố trực thuộc trung ương của Trung Quốc, nằm ở hạ lưu sông Hải Hà, đông giáp biển Bột Hải, bắc tựa Yên Sơn, cách Bắc Kinh khoảng 120 ki-lô-mét về phía đông nam. Diện tích toàn thành phố khoảng 11.916 ki-lô-mét vuông; tổng điều tra dân số năm 2020 ghi 13.866.009 người. Sông Hải Hà chạy xuyên qua trung tâm với năm nhánh hợp lưu là Nam Vận Hà, Bắc Vận Hà, Tử Nha Hà, Đại Thanh Hà và Vĩnh Định Hà — nên vùng này được gọi là "chín sông về một cửa" và là yếu địa sông biển của miền Hoa Bắc.

Thiên Tân được xây thành năm 1404, niên hiệu Vĩnh Lạc đời Minh. Đây được coi là thành phố cổ duy nhất của Trung Quốc có thời điểm lập thành ghi chép chính xác tới từng ngày. Năm 1860, sau khi nhà Thanh ký các điều ước với Anh và Pháp, Thiên Tân mở cửa làm cảng thông thương. Từ đó, chín nước lần lượt đặt tô giới ở đây: Anh, Pháp, Mỹ, Đức, Ý, Nga, Nhật, Áo–Hung và Bỉ. Các tô giới ấy tồn tại tới năm 1945, biến Thiên Tân thành nơi chứng kiến gần như trọn vẹn câu chuyện cận đại của Trung Quốc.

Ngũ Đại Đạo — cái tên chỉ năm con đường

Ngũ Đại Đạo nằm ở quận Hoà Bình, phía nam thành cổ. Ranh giới thường được ghi là: phía nam đường Thành Đô, phía bắc đường Mã Trường, phía đông đường Tây Khang, phía tây là giao lộ Mã Trường và Nam Kinh. Đây là một vùng hình chữ nhật, diện tích 1,28 ki-lô-mét vuông, có 22 tới 23 con đường với tổng chiều dài khoảng 17 ki-lô-mét.

Cái tên "Ngũ Đại Đạo" — nghĩa là năm con đường lớn — bắt nguồn từ năm con đường chạy theo hướng đông tây: Thành Đô, Trùng Khánh, Thường Đức, Đại Lý và Mục Nam. Nếu tính cả đường Mã Trường ở phía bắc thì thực ra là sáu. Cách gọi này có từ khoảng thập niên 1960, khi cơ quan quản lý đô thị Thiên Tân gom nhóm các con đường theo thứ tự từ bắc xuống nam để tiện quản lý và đặt chung một cái tên. Nói cách khác, chữ "năm" ở đây là cách đặt tên hành chính, không phải một con số hình học chính xác.

Từ đầm lầy thành khu biệt thự

Trước kia vùng này là đất trũng, ao hồ ở phía nam thành Thiên Tân. Sau khi có tô giới, chính quyền tô giới Anh tiến hành nạo vét, đổ đất và bắt đầu khai thác quỹ đất từ năm 1919, coi đây là khu mở rộng ngoài tường của tô giới. Địa thế cao ráo sau khi san lấp, cùng khoảng cách vừa phải tới trung tâm, khiến giới quan chức, thương nhân và các kiến trúc sư nước ngoài kéo về đây xây nhà.

Phần lớn biệt thự ở Ngũ Đại Đạo được dựng trong hai thập niên 1920 và 1930. Ước tính có hơn 2.000 căn nhà vườn, tổng diện tích sàn hơn một triệu mét vuông. Trong số đó, 423 căn được chính quyền thành phố xếp hạng diện mạo lịch sử ở các cấp khác nhau, và khoảng 300 căn được coi là tiêu biểu. Thống kê theo phong cách cho nhóm tiêu biểu: kiến trúc Anh 89 căn, Ý 41 căn, Pháp 6 căn, Đức 4 căn, Tây Ban Nha 3 căn, phần còn lại là các lối tân cổ điển, chiết trung, Baroque, kiểu sân trong và kiểu kết hợp Trung – Tây. Chính vì thế nơi đây được gọi là "bảo tàng kiến trúc muôn nước".

Vì sao giới quyền quý chọn nơi này

Thập niên 1920 và 1930, Thiên Tân là nơi trú ẩn của tầng lớp chính trị đã rời quyền lực. Tại Ngũ Đại Đạo và vùng lân cận từng có nhà của hai cựu tổng thống là Tào Côn và Từ Thế Xương, bảy cựu thủ tướng nội các, hơn một trăm bộ trưởng, đốc quân và tỉnh trưởng, cùng nhiều nhân vật quân sự và tài chính. Tổng cộng, số nhà cũ gắn với người nổi tiếng ở đây lên tới hàng trăm, trong đó 39 căn được xếp hạng di tích quốc gia, hợp thành nhóm "quần thể kiến trúc cận đại Ngũ Đại Đạo".

Một số tài liệu địa phương nhắc tới cả cựu tổng thống Mỹ Herbert Hoover và tướng George Marshall trong danh sách người từng sống ở Thiên Tân. Cần lưu ý rằng Hoover sống ở tô giới Anh của Thiên Tân nói chung trong thời gian làm kỹ sư khai mỏ, chứ các tư liệu không thống nhất về việc ông có ở đúng khu Ngũ Đại Đạo hay không. Chi tiết này nên đọc như một giai thoại địa phương hơn là dữ kiện đã kiểm chứng.

Khánh Vương phủ và những căn nhà đáng xem

Căn nhà nổi tiếng nhất là Khánh Vương phủ ở số 55 đường Trùng Khánh, xây năm 1922. Công trình ban đầu là tư thất do thái giám tổng quản cuối triều Thanh là Tiểu Đức Trương thiết kế và đốc thúc xây dựng, từng được coi là đứng đầu các toà nhà của người Hoa trong tô giới Anh. Năm 1925, Tải Chấn — vị Khánh thân vương thứ tư, người thừa kế tước vị được truyền đời không đổi ngôi — mua lại và đưa cả gia đình về ở, sống tại đây 22 năm. Căn nhà rộng 4.327 mét vuông đất, diện tích sàn 5.922 mét vuông, kết cấu gạch gỗ hai tầng có tầng hầm, bố cục kiểu sân trong.

Một điểm khác là khu Dân Viên — sân vận động cũ xây từ thập niên 1920, được cải tạo thành quảng trường lớn có tầng hầm thương mại, nay là chỗ tập trung đông người nhất trong vùng. Ngay cạnh đó là chiếc đồng hồ đánh dấu khu Ngũ Đại Đạo, dựng ở giao lộ, trên thân khắc ba chữ Hán 五大道 và là chỗ chụp ảnh quen thuộc.

Cần nói rõ: phần lớn biệt thự ở Ngũ Đại Đạo hiện vẫn là nhà ở tư nhân, trụ sở cơ quan hoặc trường học, chỉ một số căn mở cửa cho khách. Khánh Vương phủ, Dân Viên và một vài nhà cũ khác là những nơi có thể vào được; nhiều căn khác chỉ ngắm được từ ngoài đường hoặc qua cổng sắt.

Thiên Tân quanh Ngũ Đại Đạo

Ngoài Ngũ Đại Đạo, Thiên Tân còn nhiều chỗ đáng đi. Khu phong tình Ý quanh quảng trường Mã Khả Ba La giữ lại dãy nhà của tô giới Ý cũ. Cầu Vĩnh Lạc có vòng xoay Thiên Tân Chi Nhãn — con mắt Thiên Tân — dựng trên sông Hải Hà. Phố văn hoá cổ, nhà sứ, bảo tàng Thiên Tân và pháo đài Đại Cô Khẩu là những điểm khác. Về ăn uống, thành phố này nổi tiếng với bánh bao Cẩu Bất Lý, bánh quẩy và các món điểm tâm đường phố phổ biến khắp miền bắc.

Đi lại và thời điểm nên đến

Từ Bắc Kinh đi tàu cao tốc tới Thiên Tân chỉ mất khoảng 30 phút, với nhiều chuyến mỗi ngày, nên rất nhiều người chọn Thiên Tân làm chuyến đi trong ngày. Trong thành phố, tàu điện ngầm có các ga gần khu Ngũ Đại Đạo, và có tuyến xe buýt ngắm cảnh vòng quanh khu biệt thự — cách này hợp lý vì vùng rộng và đường nhiều cây, đi bộ hết sẽ mệt.

Thời điểm đẹp nhất là cuối tháng 4 và tháng 5, khi hoa hải đường nở và thành phố tổ chức lễ hội hoa; mùa thu tháng 9, tháng 10 cũng dễ chịu. Mùa hè Thiên Tân nóng và ẩm, mùa đông lạnh và khô. Cuối cùng, giá vé, giờ mở cửa và tình trạng mở cửa của từng biệt thự thay đổi theo năm và theo đợt tu sửa; nên kiểm tra trước khi đi thay vì tin vào bài viết cũ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 天津市 · Wikipedia tiếng Anh — Tianjin · Bách khoa Baidu — 五大道文化旅游区 · Cổng thông tin Chính phủ Thiên Tân — Lịch sử Thiên Tân · Trang Du lịch Bắc Kinh — 天津五大道文化旅游区