Uy Hải và đảo Lưu Công: nơi hạm đội Bắc Dương ra đời và lụi tàn

Uy Hải — thành phố ở rìa đông bán đảo Sơn Đông

Uy Hải là thành phố cấp địa khu ở cực đông tỉnh Sơn Đông. Phía tây giáp Yên Đài, phía đông và nam nhìn ra Hoàng Hải. Thành phố rộng 5.956 ki-lô-mét vuông, dân số 2.906.548 người theo điều tra năm 2020, trong đó 1.164.730 người sống ở khu vực đô thị liền kề của quận Hoàn Thuý. Trụ sở thành phố đóng ở quận Hoàn Thuý.

Uy Hải giữ một đặc điểm địa lý đáng nhớ: đây là thành phố đất liền Trung Quốc gần Hàn Quốc nhất — từ mũi Thành Sơn ở thành phố Vinh Thành nhìn sang đảo Diên Bình của Hàn Quốc. Mũi Thành Sơn cũng là điểm cực đông của bán đảo Sơn Đông. Ba mặt thành phố giáp biển, và cảng của thành phố được che chắn bởi đúng một hòn đảo: đảo Lưu Công.

Cái tên Uy Hải — một vệ sở phòng cướp biển

Trước thế kỷ 14, vùng này chỉ là một điểm dân cư nhỏ đánh cá. Năm 1398 đời Minh Hồng Vũ, triều đình biến nó thành một vệ — đơn vị quân sự cấp đồn trú — với tên Uy Hải Vệ, nghĩa là "vệ giữ biển oai nghiêm", để chống cướp biển. Đây cũng là năm Yên Đài bên cạnh đặt các trạm lửa hiệu, vì cả dải bờ biển khi đó thường xuyên bị cướp biển quấy phá. Việc đắp tường thành được làm năm 1403, chu vi gần 3,2 ki-lô-mét.

Cần phân biệt rõ: Uy Hải Vệ là tên quân sự thời Minh, còn "Uy Hải" là cách gọi rút gọn được chính thức hoá sau năm 1949. Trước đó, trong hồ sơ quốc tế, vùng này được viết là Weihaiwei.

Đảo Lưu Công — hòn đảo chắn cửa vịnh

Đảo Lưu Công nằm ngay giữa cửa vịnh Uy Hải, cách thành phố khoảng 4 ki-lô-mét, du khách chỉ tới được bằng tàu. Đảo có diện tích 3,15 ki-lô-mét vuông, chiều dài theo hướng đông – tây khoảng 4,08 ki-lô-mét, chỗ rộng nhất khoảng 1,5 ki-lô-mét, đường bờ biển dài 14,93 ki-lô-mét. Địa hình dốc từ bắc xuống nam: sườn bắc là vách đá, sườn nam thoải hơn. Điểm cao nhất là núi Kỳ Đỉnh, cao khoảng 153 mét.

Hơn một nửa diện tích đảo — khoảng 1,8 ki-lô-mét vuông — là rừng, chủ yếu là thông đen, được che chở trong một vườn quốc gia rừng từ năm 1985. Tên đảo gắn với họ Lưu: từ thời Hán đã có người họ Lưu ra đảo sinh sống, và dân gian về sau thờ hai ông bà họ Lưu trong một ngôi miếu trên đảo. Khảo cổ học cho thấy đảo có người ở từ thời Chiến Quốc, và các di vật như rìu đá, vò gốm thời đồ đá mới đã được khai quật ở đây. Vì nằm giữa cửa vịnh, đảo giữ vai trò chiến lược — sử sách gọi nó là "bức bình phong của góc đông nam".

Nơi hạm đội hiện đại đầu tiên của Trung Quốc đóng

Đảo Lưu Công là nơi ra đời của hạm đội Bắc Dương, hạm đội hiện đại đầu tiên của Trung Quốc. Thời Quang Tự, nhà Thanh cho đặt ở đây tổng hành dinh hải quân, trường học sĩ quan hải quân và trạm điện báo. Trong số mười lăm chiến hạm hiện đại mua từ Anh và Đức, tám chiếc được biên chế cho hạm đội này. Ngày 14 tháng 9 năm 1888, Đinh Nhữ Xương được giao quyền chỉ huy; tới ngày 17 tháng 12 năm 1888, hạm đội chính thức thành lập với 25 tàu các loại, tổng trọng tải hơn bốn vạn tấn, và được đánh giá đứng thứ tư thế giới, thứ nhất châu Á vào thời điểm đó.

Hạ tầng trên đảo được xây dựng theo đúng nghĩa công nghiệp. Từ năm 1887, công trình phòng thủ Uy Hải khởi công, riêng đảo Lưu Công được coi là trọng điểm, với sáu pháo đài, một bến tàu sắt hình chữ T, một ụ tàu, cùng xưởng máy, kho đạn và hệ thống điện báo. Bến tàu sắt được làm trong các năm 1889–1891; hành dinh của thủy sư đề đốc — còn gọi là thuỷ sư nha môn — hoàn thành năm 1889. Từ năm 1887 trở đi, hơn một trăm khẩu pháo được đặt quanh vịnh Uy Hải và trên các đảo Lưu Công, Nhật Đảo.

Trận Uy Hải — hồi kết của hạm đội

Trận Uy Hải diễn ra từ ngày 20 tháng 1 tới ngày 12 tháng 2 năm 1895, là giai đoạn cuối của chiến tranh Thanh – Nhật. Phía Nhật huy động khoảng 25.000 quân cùng 13 tàu tuần dương, 5 pháo hạm và 15 tàu phóng lôi. Phía Thanh có khoảng 10.000 quân, 2 thiết giáp hạm, 1 hạm bọc thép ven biển, 7 tuần dương hạm cùng nhiều tàu nhỏ. Nhật đổ bộ lên phía đông Sơn Đông rồi đánh vào sau lưng căn cứ, phối hợp thuỷ bộ cùng lúc.

Căn cứ Uy Hải khi ấy do cố vấn quân sự Đức thiết kế, và chỉ vài tháng trước đó còn được một sĩ quan hải quân Anh khen là "không thể chiếm được". Nhưng các pháo đài bị hạ từ trên bộ, và phần lớn hạm đội bị đánh chìm hoặc bị bắt. Tổng thống lĩnh Đinh Nhữ Xương tự sát; tướng Lưu Bộ Thiềm cũng tự sát. Phía Trung Quốc chịu khoảng 4.000 người chết. Ngày 17 tháng 2 năm 1895, quân Nhật đổ bộ lên đảo Lưu Công, tiếp nhận toàn bộ cơ sở quân sự, lượng lớn vật tư và mười chiến hạm còn lại trong cảng. Hạm đội Bắc Dương, sau gần hai mươi năm gây dựng, chấm dứt tại đây.

Chiến thắng này đặt cả bán đảo Sơn Đông và bán đảo Liêu Đông vào tay Nhật, mở ra khả năng tấn công kẹp hai bên vào Bắc Kinh. Thế đe doạ ấy buộc nhà Thanh phải cầu hoà và dẫn tới việc chiến tranh kết thúc vào tháng 4 năm 1895.

Bốn mươi năm dấu chân phương Tây trên đảo

Nhật chiếm đảo Lưu Công ba năm, tới năm 1898. Tháng 7 năm 1898, Anh thuê Uy Hải Vệ — bao gồm cả đảo Lưu Công — theo một hiệp định thuê 25 năm. Hải quân Hoàng gia Anh lập căn cứ trên đảo, sử dụng và mở rộng cơ sở cũ của hạm đội Bắc Dương, xây thêm nhà ở, bệnh viện, nhà thờ, sân thể thao, bưu điện và nghĩa trang hải quân.

Ngày 1 tháng 10 năm 1930, Uy Hải Vệ được trả lại Trung Hoa Dân Quốc, nhưng đảo Lưu Công và các cơ sở trên đó được gia hạn cho Anh thuê thêm mười năm. Năm 1938, Nhật tiến vào Uy Hải Vệ; tới ngày 1 tháng 10 năm 1940, quân Anh rút hết khỏi đảo và Nhật chiếm đóng. Nhật đầu hàng năm 1945; năm 1949, Quân Giải phóng tiến vào Uy Hải Vệ. Năm 1952, hải quân Trung Quốc đóng trên đảo, và từ đó đảo Lưu Công giữ vai trò căn cứ quan trọng của hạm đội Bắc Hải.

Bảo tàng Chiến tranh Giáp Ngọ hôm nay

Ngày nay phần lớn đảo đã mở cho du khách và các công trình cũ được dùng lại làm điểm tham quan. Bảo tàng Chiến tranh Giáp Ngọ nằm ngay trong quần thể hành dinh cũ của thủy sư Bắc Dương; toà hành dinh này xây năm 1889, kiểu nhà gỗ có hành lang vòng quanh. Bên cạnh bảo tàng là nhà trưng bày vũ khí Trung Hoa và tấm bia tưởng niệm các tướng sĩ hạm đội Bắc Dương.

Từ năm 2003, một bản sao tàu Định Viễn — thiết giáp hạm chủ lực của hạm đội Bắc Dương — được thả neo cố định tại đây và mở cửa như một tàu bảo tàng, phục vụ việc tưởng niệm các cựu binh Đại Thanh trong chiến tranh Thanh – Nhật. Trên đảo còn những dấu vết thời người Anh: nhà ở của sĩ quan, nhà tù, nhà thờ, nghĩa trang hải quân và khu dinh thự của tướng chỉ huy, cùng các cơ sở như bến tàu sắt và các pháo đài cũ. Đảo cũng có một vườn thú nhỏ, trong đó từng có hai con gấu trúc do phía Đài Loan tặng.

Uy Hải bên ngoài hòn đảo

Về đất liền, Uy Hải được cả Trung Quốc biết tới như một thành phố làm vệ sinh và môi trường tốt bất thường. Năm 1990, đây là thành phố đầu tiên của Trung Quốc được công nhận "thành phố vệ sinh quốc gia". Năm 1996 và 2000, thành phố hai lần nhận giải thưởng quốc tế về thực tiễn tốt nhất trong cải thiện môi trường sống, do Dubai trao. Ngày 6 tháng 10 năm 2003, Uy Hải nhận giải thưởng Nhà ở của Liên hợp quốc — giải cao nhất trong lĩnh vực nhà ở và định cư — và là thành phố duy nhất trên thế giới nhận giải này trong năm đó.

Về mùa đông, vùng Vinh Thành thuộc Uy Hải đón một hiện tượng đáng xem: từ khoảng tháng 10 năm trước tới tháng 4 năm sau, hàng nghìn con thiên nga cổ trắng bay từ Siberia xuống trú đông ở các vụng biển và đầm nước ven bờ. Hồ Thiên Nga ở huyện Thành Sơn và làng Yên Đôn Giác ở huyện Lý Đảo là hai chỗ tập trung đông nhất. Vinh Thành tự gọi mình là quê của thiên nga cổ trắng ở Trung Quốc, và hồ ở đây được xem là một trong những điểm trú đông lớn nhất châu Á của loài này. Số lượng thiên nga biến động theo mùa và theo năm, nên muốn xem cần kiểm tra tình hình thực tế của mùa đó.

Hạ tầng du lịch của Uy Hải khá tốt: tuyến tàu cao tốc men theo bờ biển nối Thanh Đảo, Yên Đài, Uy Hải và Vinh Thành; thành phố có sân bay quốc tế Đại Thuỷ Bạc. Từ Yên Đài sang Uy Hải chỉ mất khoảng một tiếng rưỡi đi tàu, nên hai thành phố thường được ghép thành một cung đường du lịch, cùng với Bồng Lai ở giữa.

Vài điều cần lưu ý

Đảo Lưu Công vẫn còn phần đất là khu huấn luyện quân sự, nên không phải chỗ nào trên đảo cũng mở. Tàu khách ra đảo chạy theo lịch và có thể nghỉ khi biển động; vé tàu và vé vào bảo tàng thường tính riêng. Các con số dân số, diện tích trong bài theo điều tra năm 2020 và công bố của chính quyền thành phố; số liệu về hạm đội Bắc Dương giai đoạn 1888–1895 có nhiều cách đếm tàu khác nhau giữa các nguồn, nên khi trích dẫn cần ghi rõ đang theo nguồn nào.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Weihai · Wikipedia tiếng Anh — Liugong Island · Wikipedia tiếng Trung — 刘公岛 · Wikipedia tiếng Anh — Battle of Weihaiwei · Chính quyền thành phố Uy Hải — 山水画卷最是宜居