Vĩnh Định và thổ lâu Phúc Kiến: ngôi nhà đất tròn của người Khách Gia

Vĩnh Định — mảnh đất lấy tên là "mãi mãi bình định"

Vĩnh Định nằm ở tây nam tỉnh Phúc Kiến, nay là một quận của thành phố Long Nham, giáp Quảng Đông ở phía tây nam và giáp các huyện Nam Tĩnh, Bình Hoà, Thượng Hàng ở các phía còn lại. Đất này được lập thành huyện vào năm 1478, niên hiệu Thành Hoá thứ mười bốn đời Minh, khi triều đình tách một phần huyện Thượng Hàng ra để lập huyện mới và đặt tên Vĩnh Định với ý nghĩa "mãi mãi bình định". Tháng 12 năm 2014, huyện Vĩnh Định được chuyển thành quận Vĩnh Định thuộc thành phố Long Nham, với diện tích khoảng 2.223 km vuông và dân số quanh mức 49 đến 50 vạn người.

Vĩnh Định là một huyện thuần Khách Gia. Người Khách Gia ở đây là hậu duệ của nhiều đợt di cư lớn từ đồng bằng Trung Nguyên xuống phía nam — khởi đầu từ loạn Vĩnh Gia cuối thời Tây Tấn, rồi tiếp nối vào cuối đời Đường và cuối đời Tống. Chính hoàn cảnh di cư, phải sống chen vào những thung lũng hẹp giữa núi, giữa một cộng đồng thường xuyên đối mặt với tranh chấp đất đai và cướp bóc, đã sinh ra kiểu nhà ở mà cả thế giới biết đến dưới cái tên thổ lâu.

Thổ lâu là gì và có bao nhiêu

Thổ lâu Vĩnh Định, nói gọn, là nhà ở được đắp bằng đất nện: tường đất chịu lực và đồng thời bao kín toàn bộ công trình, bên trong chia thành các phòng và hành lang. Theo số liệu được Nhân dân Nhật báo bản hải ngoại và các bài phóng sự Trung Quốc dẫn lại, Vĩnh Định hiện còn hơn 23.000 toà thổ lâu các loại, trong đó có khoảng 360 toà nhà tròn; con số này chiếm trên 70% tổng số thổ lâu của cả tỉnh Phúc Kiến. Giới nghiên cứu địa phương cho rằng thổ lâu Vĩnh Định xuất hiện sớm nhất vào khoảng cuối đời Nguyên đến giữa đời Minh, trong khi một số ý kiến khác đẩy mốc khởi đầu lên tận thời Đường – Tống; đây là chỗ sử liệu chưa thống nhất, nên cần nói rõ thay vì gộp lại thành một mốc duy nhất.

Về hình dáng, thổ lâu không chỉ có hình tròn. Ở Vĩnh Định phổ biến năm dạng: lâu tròn, lâu vuông, lâu hình bát giác, lâu hình bầu dục và kiểu "ngũ phụng lâu" — loại nhà nhiều tầng có mặt bằng như con chim phượng đang xoè cánh, vốn là dạng nhà của tầng lớp giàu có và từng giữ chức quan.

Ngày 6 tháng 7 năm 2008: thổ lâu Phúc Kiến vào danh mục di sản thế giới

Ngày 6 tháng 7 năm 2008, tại kỳ họp thứ 32 của Uỷ ban Di sản Thế giới tổ chức ở thành phố Québec, Canada, hồ sơ "Thổ lâu Phúc Kiến" của Trung Quốc được thông qua và chính thức ghi vào Danh mục Di sản Thế giới. Di sản gồm 46 toà nhà, theo cách gọi quy ước của giới nghiên cứu là "sáu quần thể, bốn toà lẻ".

• Vĩnh Định đóng góp ba quần thể và hai toà lẻ: quần thể Sơ Khê, quần thể Hồng Khanh, quần thể Cao Bắc, cùng hai toà Vĩnh Hương lâu và Chấn Phúc lâu.
• Huyện Nam Tĩnh đóng góp quần thể Điền Loa Khanh, quần thể Hà Khanh và hai toà Hoài Viễn lâu, Hoà Quý lâu.
• Huyện Hoa An đóng góp quần thể Đại Địa.

Toàn bộ 46 toà này được xây trong khoảng thời gian từ thế kỷ 12 đến thế kỷ 20, nằm rải rác trong các thung lũng trồng lúa, đồi chè và ruộng thuốc lá, trên một dải đất dài hơn 120 km. Uỷ ban Di sản Thế giới đánh giá thổ lâu là ví dụ đặc sắc về sự kết hợp giữa truyền thống kiến trúc và chức năng sử dụng, thể hiện một kiểu tổ chức cộng cư và phòng vệ riêng biệt, đồng thời là hình mẫu về sự hài hoà giữa nơi ở của con người với môi trường tự nhiên.

Bốn toà thổ lâu đáng xem nhất ở Vĩnh Định

Thừa Khải lâu — "vua thổ lâu" ở Cao Bắc

Thừa Khải lâu nằm ở thôn Cao Bắc, huyện Cao Đầu, cách trung tâm quận chừng 47 km. Toà nhà được khởi đắp từ năm 1628, niên hiệu Sùng Trinh năm thứ nhất đời Minh, và phải đến năm 1709, niên hiệu Khang Hy năm thứ 48 đời Thanh, mới hoàn tất — tổng cộng 81 năm, trải qua bốn thế hệ trong một dòng họ Giang. Đây là toà thổ lâu tròn lớn nhất Phúc Kiến: đường kính 73 mét, tường ngoài cao 16,4 mét với bốn tầng, đáy tường dày khoảng 1,5 mét và thu nhỏ dần lên đỉnh. Toà nhà gồm bốn vòng tròn đồng tâm lồng vào nhau, mỗi tầng vòng ngoài có 72 gian, tính cả các vòng trong và nhà tổ ở giữa thì tổng cộng hơn 400 gian. Thời cực thịnh, Thừa Khải lâu từng có hơn 600 người cùng sống trong một vòng tường; hiện nay vẫn còn vài trăm người ở. Người địa phương tóm tắt nó bằng câu: cao bốn tầng, tròn bốn vòng, trên dưới bốn trăm gian.

Trấn Thành lâu — "hoàng tử thổ lâu" ở Hồng Khanh

Trấn Thành lâu nằm ở thôn Hồng Khanh, thị trấn Hồ Khang, do anh em Lâm Hồng Siêu thuộc đời thứ 21 của họ Lâm khởi công năm 1912 — năm đầu thời Dân Quốc — và mất khoảng năm năm, tiêu tốn khoảng 8 vạn đồng bạc, để hoàn thành. Toà nhà gồm hai vòng tròn lồng nhau, vòng ngoài bốn tầng với đường kính 57,2 mét, tổng cộng 208 phòng. Điều khiến nó nổi tiếng là cách bố trí theo bát quái: cả toà được chia thành tám đơn vị bằng tám bức tường ngăn bằng gạch xanh đóng vai trò tường chống cháy, mỗi đơn vị sáu gian và có một cầu thang riêng. Khi đóng cửa từng đơn vị, mỗi nhóm sống biệt lập; khi mở cửa, cả toà thông nhau. Chính thiết kế này khiến Trấn Thành lâu được gọi là "bát quái lâu" và được xếp vào nhóm bảy toà của quần thể Hồng Khanh được ghi vào danh mục di sản thế giới.

Tập Khánh lâu — toà lâu tròn già nhất còn lại

Tập Khánh lâu nằm ở thôn Sơ Khê, thị trấn Hạ Dương, được dòng họ Từ làm nghề giấy khởi đắp năm 1419, niên hiệu Vĩnh Lạc năm thứ 17 đời Minh. Đây là toà lâu tròn cổ nhất còn lại của Vĩnh Định và cũng là toà có kết cấu lạ nhất: thay vì hai hoặc bốn cầu thang công cộng chung cho cả toà, Tập Khánh lâu có tới 72 cầu thang — mỗi hộ một cầu thang riêng, chạy từ tầng một lên tầng bốn, và các lối đi giữa các tầng bị ngăn bằng ván gỗ, tạo thành 72 đơn vị độc lập. Toà nhà gồm hai vòng, vòng ngoài bốn tầng với đường kính khoảng 66 mét, diện tích chiếm đất 2.826 mét vuông, đáy tường dày 1,6 mét và không có móng đá. Toàn bộ kết cấu gỗ của toà nhà — vì kèo, ván sàn, vách ngăn — được ghép bằng mộng, không dùng đến một chiếc đinh sắt nào, mà vẫn đứng vững gần sáu thế kỷ.

Như Thăng lâu — toà lâu tròn nhỏ nhất

Ngược lại với Thừa Khải lâu, Như Thăng lâu ở thôn Hồng Khanh là toà lâu tròn nhỏ nhất: đường kính chỉ 18,2 mét, chu vi khoảng 56,6 mét, kết cấu một vòng, bên trong chỉ có sáu hộ sinh sống. Toà nhà được dòng họ Lâm dựng năm 1901 và mất ba năm mới xong; theo lời kể lưu truyền, người chủ đất nằm mơ thấy mặt trời lặn xuống một khoảnh đất, cho rằng đó là chỗ tốt nên dồn tiền và tự góp công đắp đất mà dựng nên.

Bí quyết nằm trong đất: ba hợp chất, xương tre và chiếc cổng sắt

Điều làm thổ lâu đứng được hàng trăm năm không phải là gạch đá mà là đất. Người Khách Gia trộn đất đỏ bản địa, vôi và cát mịn thành một hợp chất gọi là "tam hợp thổ", rồi cho lên men; sau đó bổ sung ba thứ đặc biệt — nước đường đỏ, nước gạo nếp nấu chín và lòng trắng trứng — để tăng độ kết dính. Theo lời kể của người trong dòng họ chủ Trấn Thành lâu, chất kết dính này bám chắc hơn xi măng hiện đại, nhưng giá rất đắt, đến mức dân gian có câu "một bát thịt lợn mới đổi được một bát tam hợp thổ".

• Bên trong khối tường, người ta đặt ngang những thanh tre già hoặc gỗ sam thành từng lớp, gọi là "tường cốt" — tức xương của tường — làm nhiệm vụ giống như cốt thép trong nhà hiện đại.
• Tường đáy dày phổ biến từ 1,5 đến 1,8 mét, thu dần lên đỉnh còn khoảng 1 mét; trọng lượng bản thân lớn giúp nhà chịu được động đất và chống được cả va đập.
• Hai tầng dưới hầu như không mở cửa sổ ra ngoài. Cửa chính nặng, làm bằng gỗ dày khoảng 40 cm, bọc thép bên ngoài, phía trên có bể nước hoặc máng dẫn nước để dập lửa khi bị đốt cổng.
• Trên tầng bốn trở lên là hệ thống lỗ châu mai hình phễu, miệng trong lớn miệng ngoài nhỏ, vừa làm giảm khả năng bị bắn trúng từ ngoài vừa mở rộng góc quan sát cho người bên trong.
• Trong sân luôn có giếng nước, kho lúa đặt ở tầng hai, nên khi cổng đóng lại, vài trăm người trong toà vẫn sống được nhiều tuần.

Kết quả của tất cả những thứ đó là một không gian ở vừa mang tính pháo đài, vừa mang tính đại gia đình: tường đất dày nên mùa hè mát, mùa đông ấm, và âm thanh trong sân vọng lên rất rõ. Thổ lâu thường được đặt theo hướng nam, lưng tựa đồi, mặt nhìn ra thung lũng và dòng suối, vừa hợp với quan niệm phong thuỷ vừa để đón gió mát từ biển thổi vào mùa hè.

Đến Vĩnh Định: đi thế nào và xem gì quanh đó

Trung tâm đầu mối là thành phố Long Nham, có ga đường sắt cao tốc nối trực tiếp với Hạ Môn và Phúc Châu; từ Long Nham đi xe khoảng một tiếng đến khu thổ lâu Hồng Khanh và lâu hơn cho các quần thể xa như Sơ Khê hay Cao Bắc. Ba quần thể nằm ở ba hướng khác nhau nên nếu chỉ có một ngày, tốt nhất là chọn hai điểm gần nhau; nếu có hai đến ba ngày thì mới nên đi hết cả ba.

Vé vào từng khu bán riêng và thay đổi theo thời gian; các nguồn du lịch đưa ra mức khác nhau — ví dụ quần thể Sơ Khê từng được ghi ở mức khoảng 70 nhân dân tệ một người — nên hãy kiểm tra lại trên kênh chính thức trước khi đi. Cần lưu ý thêm rằng một số toà lâu vẫn có người ở thật, không phải bảo tàng; việc xin phép trước khi chụp ảnh vào trong nhà là cách cư xử nên có.

Về ẩm thực, đồ ăn ở đây là đồ ăn Khách Gia đúng nghĩa: đậu phụ nhồi thịt, bánh gói khoai môn, thịt bò viên kiểu Hạ Dương, rau khô Vĩnh Định, và rượu nếp nấu theo cách của người Khách Gia. Nếu đi đúng dịp lễ hội, có thể gặp các nghi lễ dân gian địa phương như rước ông điềm lành hay các cuộc trình diễn văn nghệ của làng — hiện các khu di sản vẫn duy trì những sinh hoạt này như một phần của việc bảo tồn "di sản sống".

Một nhân vật đáng nhắc khi nói về Vĩnh Định là Hồ Văn Hổ, người làng Trung Xuyên, thị trấn Hạ Dương — ông sinh năm 1882 hoặc 1883 tuỳ nguồn, trong một gia đình gốc Vĩnh Định di cư sang Miến Điện. Ông cùng em trai Hồ Văn Báo lập nên hãng thuốc Phổ Khánh Đường với sản phẩm nổi tiếng nhất là dầu cù là Hổ Phong, và trở thành một trong những doanh nhân Hoa kiều giàu nhất Đông Nam Á. Từ một huyện miền núi Phúc Kiến, dòng người Khách Gia đã đi tới tận Myanmar, Singapore, Malaysia — mang theo cả bát tam hợp thổ lẫn gan làm ăn.

Nguồn: Cục Di sản văn hoá Quốc gia Trung Quốc — Thổ lâu Phúc Kiến · Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc — "Thổ lâu Phúc Kiến" được ghi vào Danh mục Di sản Thế giới · Nhân dân Nhật báo — Vĩnh Định: điểm đến du lịch quốc tế · Báo Nhân dân huyện Vĩnh Định — Phương trời vuông tròn dựng càn khôn: thăm thổ lâu Thừa Khải · Wikipedia tiếng Trung — Thổ lâu Phúc Kiến