Côn Minh và Thạch Lâm: thành phố mùa xuân và rừng đá 270 triệu năm

Côn Minh — thành phố mùa xuân vĩnh cửu

Côn Minh (昆明) là thủ phủ tỉnh Vân Nam, nằm ở phía đông-trung của tỉnh, trên một bồn địa màu mỡ ven bờ bắc hồ Điền Trì và được núi bao quanh ở ba phía bắc, tây, đông. Nơi đây ở độ cao khoảng 1.891 mét so với mực nước biển, nằm trên cao nguyên Vân Quý, ở vĩ độ chỉ hơi cao hơn chí tuyến bắc. Chính vì vĩ độ thấp mà độ cao lại lớn, Côn Minh có một trong những khí hậu ôn hoà nhất Trung Quốc: mùa đông ngắn, khô, ban ngày ấm và ban đêm se lạnh; mùa hè dài nhưng mát hơn hẳn các vùng đồng bằng cùng vĩ độ. Người ta gọi thành phố này là "Xuân Thành" — thành phố mùa xuân — hay "thành phố của mùa xuân bất tận".

Dân số đô thị của Côn Minh được ước khoảng 8,5 triệu người, và thành phố là nơi sinh sống của 26 dân tộc khác nhau, trong đó có người Hán, Di, Hồi và Bạch. Đây cũng là cửa ngõ của Trung Quốc đi xuống Đông Nam Á và Nam Á, và trong suốt hai nghìn năm là một đầu mối trên con đường tơ lụa phía nam.

Lịch sử: từ nước Điền đến tỉnh lỵ Vân Nam

Các nhóm người cổ đã định cư quanh hồ Điền Trì từ khoảng ba mươi nghìn năm trước. Vào thế kỷ thứ 3 trước Công nguyên, Trang Kiệu — một tướng của nước Sở — dẫn người vào vùng này và lập nên nước Điền. Năm 109 trước Công nguyên, dưới thời Hán Vũ Đế, nước Điền sáp nhập vào lãnh thổ nhà Hán và được đặt thành quận Ích Châu, lỵ sở đặt ở huyện Điền Trì.

Từ thế kỷ thứ 8 trở đi, vùng này được biết đến với tên Thác Đông Thành trong các quốc gia độc lập Nam Chiếu và Đại Lý. Năm 1253, quân Mông Cổ tiến vào tây nam, và đến năm 1276 nhà Nguyên lập huyện Côn Minh, đặt làm tỉnh lỵ Vân Nam — từ mốc này Côn Minh trở thành trung tâm chính trị, kinh tế và văn hoá của cả vùng. Nhiều học giả cho rằng Côn Minh chính là thành Yachi mà Marco Polo mô tả trong hồi ký thế kỷ 13. Dưới hai triều Minh và Thanh, thành phố là trị sở của phủ Vân Nam; đến năm 1912 trở lại cấp huyện với tên Côn Minh và năm 1928 thành lập thành phố.

Năm 1910, tuyến đường sắt Vân Nam – Việt Nam do người Pháp xây dựng được đưa vào khai thác, mở Côn Minh ra với thương mại xuyên biên giới và mang lại dấu ấn kiến trúc châu Âu. Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, Côn Minh là trung tâm trung chuyển quốc tế quan trọng của Trung Quốc qua đường Miến Điện và đường bay vượt "gù lưng" Himalaya, đồng thời là nơi lánh nạn của Đại học Liên hợp Tây Nam.

Hồ Điền Trì — "viên ngọc gắn trên cao nguyên"

Ở phía tây nam thành phố là hồ Điền Trì (滇池), một hồ đứt gãy hình thành trên đới đứt gãy Phổ Độ Hà – Tây Sơn. Đây là hồ nước ngọt lớn nhất tỉnh Vân Nam và là hồ nước ngọt lớn thứ sáu của Trung Quốc. Các nguồn tài liệu đưa ra diện tích hơi khác nhau — từ 294 đến 309 ki-lô-mét vuông — nhưng phần lớn chốt ở khoảng 298 đến 300 ki-lô-mét vuông. Mặt hồ nằm ở độ cao khoảng 1.886 mét, độ sâu trung bình 4,4 đến 5 mét, chỗ sâu nhất 8 đến 10 mét.

Hồ được chia làm hai phần bởi một đập bán nhân tạo: phía bắc gọi là Thảo Hải, rộng khoảng 10,7 ki-lô-mét vuông, sâu trung bình 2,5 mét; phía nam gọi là Ngoại Hải, chiếm phần lớn diện tích với khoảng 292 đến 298 ki-lô-mét vuông. Người dân địa phương gọi hồ là "viên ngọc gắn trên cao nguyên". Trong nhiều năm, hồ Điền Trì chịu ô nhiễm nặng do nước thải sinh hoạt và công nghiệp, và đã trải qua các đợt bùng phát tảo lam độc hại. Đây là một trong những vấn đề môi trường được nhắc tới nhiều nhất ở Vân Nam.

Ở phía bắc Côn Minh có hồ Thúy Hồ, ngày nay là công viên nước giữa lòng thành phố. Thúy Hồ vốn là một phần của hồ Điền Trì nhưng tách ra khi mực nước hồ lớn hạ xuống. Mỗi năm, từ giữa tháng 11 đến tháng 3 hoặc tháng 4, hàng nghìn con mòng biển mỏ đỏ từ Siberia bay về đây trú đông — hiện tượng bắt đầu từ năm 1985 và đã trở thành nét đặc trưng mùa đông của Côn Minh.

Thạch Lâm — rừng đá của huyện Thạch Lâm

Cách trung tâm Côn Minh khoảng 78 đến 90 ki-lô-mét về phía đông nam, trên địa bàn huyện tự trị dân tộc Di Thạch Lâm, là khu danh thắng Thạch Lâm (石林) — nghĩa đen là "rừng đá". Đây là một tập hợp các khối đá vôi karst với diện tích được các nguồn ghi nhận khác nhau: khoảng 350 ki-lô-mét vuông cho khu danh thắng, và tới 500 ki-lô-mét vuông nếu tính toàn bộ vùng phân bố karst. Các cột đá chính trong Đại Thạch Lâm cao từ 20 đến 50 mét, dựng đứng thành cụm dày đặc, nhìn từ xa giống hệt một khu rừng trồi lên khỏi mặt đất.

Về địa chất, đá vôi ở đây có niên đại hơn 270 triệu năm. Vùng này từng là một biển nông trong kỷ Permi; cát kết và đá vôi lắng đọng, rồi toàn vùng được nâng lên và chịu gió cùng nước chảy bào mòn suốt hàng trăm triệu năm. Đại Thạch Lâm và Tiểu Thạch Lâm phát triển trên đá vôi gần như nguyên chất thuộc hệ tầng Mã Khẩu (Permi hạ), còn Thạch Lâm Nãi Cổ ở phía đông bắc phát triển trên đá dolomite và đá vôi dolomite thuộc hệ tầng Thê Hà. Các mặt cắt ngang chạy dọc thân cột đá là dấu vết của những lần biển rút và đá nổi lên.

Khu vực Thạch Lâm được ghi nhận là điểm tham quan từ rất sớm: du khách và nhà thám hiểm đã mô tả nơi này từ thế kỷ 14 đời Nguyên, để lại nhiều bài thơ và đề tự khắc trên đá. Năm 1931, Thạch Lâm chính thức trở thành công viên mở cho công chúng — gắn với tấm bia khắc hai chữ "Thạch Lâm" do Long Vân, thống đốc Vân Nam, đề. Tảng đá khắc chữ này đến nay vẫn là điểm được chụp ảnh nhiều nhất. Năm 1982, nơi đây được công nhận là khu danh thắng trọng điểm cấp quốc gia; năm 2001 thành công viên địa chất quốc gia; năm 2004 gia nhập mạng lưới công viên địa chất toàn cầu; và đến năm 2015 được UNESCO công nhận là Công viên địa chất toàn cầu theo chương trình mới. Năm 2007, hai phần của Thạch Lâm — Thạch Lâm Nãi Cổ và thôn Sở Các Ấp — được ghi vào Danh sách Di sản Thế giới với tư cách thành phần của khu "Karst Nam Trung Quốc", với vùng lõi rộng 12.070 hécta và vùng đệm 22.930 hécta.

Người Sani và truyền thuyết A Thi Mã

Chủ nhân văn hoá của vùng rừng đá là người Sani, một nhánh của dân tộc Di (彝族), đã sống ở đây hơn hai nghìn năm. Truyền thuyết nổi tiếng nhất là sử thi A Thi Mã (阿诗玛): một cô gái Sani xinh đẹp từ chối cuộc hôn nhân sắp đặt, cùng người yêu là A Hắc bỏ trốn, rồi bị một trận lụt thần cuốn đi và hoá thành cột đá. Ở Tiểu Thạch Lâm có một cột đá dáng mảnh, nhìn như cô gái đang địu gùi sau lưng — người ta gọi đó là đá A Thi Mã.

Sử thi A Thi Mã đã được ghi vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể cấp quốc gia của Trung Quốc và được dịch ra hơn 20 thứ tiếng. Bộ phim chuyển thể cùng tên cũng được phổ biến rộng rãi, và theo nhiều tài liệu du lịch thì đây là bộ phim màu khổ rộng đầu tiên của Trung Quốc — chi tiết này nên kiểm chứng lại bằng nguồn điện ảnh chuyên ngành vì tài liệu du lịch hay lặp lại mà không dẫn nguồn.

Lễ hội quan trọng nhất của người Di ở đây là Tết Đuốc, tổ chức vào ngày 24 tháng 6 âm lịch, thường rơi vào cuối tháng 7 hoặc đầu tháng 8 dương lịch. Trong dịp ấy, các thôn Sani quanh khu danh thắng đốt đuốc lớn, tổ chức đấu vật, đấu bò tót và múa hát suốt đêm. Người Sani còn có điệu múa A Tế Khiêu Nguyệt và những bài hát mời khách ở lại chơi. Từ năm 1962, A Thi Mã được dàn dựng thành vở nhạc kịch, và đến nay các tác phẩm ấy vẫn được biểu diễn phục vụ du khách.

Đi lại và lưu ý

Từ Côn Minh tới Thạch Lâm có thể đi xe khách hoặc tàu tới ga Thạch Lâm Tây rồi bắt xe trung chuyển vào cổng khu danh thắng; thời gian thường khoảng một đến một tiếng rưỡi. Giá vé vào cổng và giá xe điện nội khu thay đổi theo mùa và theo từng khu (Đại Thạch Lâm, Tiểu Thạch Lâm, Nãi Cổ, Trường Hồ), nên con số trên các trang du lịch chỉ mang tính tham khảo. Khu danh thắng rất rộng, đường đi trong các cụm đá là mê lộ, vì vậy nên đặt thời gian ít nhất nửa ngày và chú ý lối ra. Vì độ cao gần 1.900 mét và nắng mạnh trên cao nguyên, cần mang nước, mũ và áo khoác dù trời có vẻ mát.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Stone Forest · Wikipedia tiếng Anh — Dian Lake · Wikipedia tiếng Anh — Kunming · UNESCO World Heritage Centre — South China Karst · Công viên địa chất Thạch Lâm — Broader Significance of the Shilin (Stone Forest) Geopark