Đại Lý và hồ Nhĩ Hải: thủ phủ hai vương quốc dưới chân Thương Sơn

Đại Lý — nơi núi Thương Sơn gặp hồ Nhĩ Hải

Ở phía tây tỉnh Vân Nam, trên một bồn địa cao có núi chắn phía tây và hồ nước lớn phía đông, là Đại Lý — trung tâm của châu tự trị dân tộc Bạch Đại Lý. Địa thế nơi đây gọn trong một câu mà người địa phương vẫn dùng: "núi bao quanh nước, nước ôm lấy thành". Phía tây là dãy Thương Sơn cao hơn bốn nghìn mét, phía đông là hồ Nhĩ Hải rộng hàng trăm ki-lô-mét vuông, còn ở giữa là dải đồng bằng phù sa nơi con người đã dựng thành, trồng lúa và mở chợ suốt hơn một nghìn năm.

Người Đại Lý tóm tắt cảnh sắc quê mình bằng bốn chữ "phong hoa tuyết nguyệt" (风花雪月). Bốn chữ này không phải một câu thơ chung chung mà là bốn địa danh cụ thể: gió ở Hạ Quan, hoa ở Thượng Quan, tuyết trên Thương Sơn và trăng trên Nhĩ Hải. Gió ở Hạ Quan mạnh đến mức người ta ghi nhận mỗi năm có hơn 35 ngày gió lớn hiếm thấy ở nơi khác; Thượng Quan là vùng đồng cỏ nhiều hoa; Thương Sơn quanh năm có tuyết ở đỉnh; còn mặt hồ Nhĩ Hải về đêm phản chiếu trăng thành một vầng sáng thứ hai.

Thương Sơn — 19 đỉnh và 18 dòng suối

Thương Sơn (苍山), còn gọi là Điểm Thương Sơn, là phần cuối của dãy Vân Lĩnh thuộc hệ Hoành Đoạn. Dãy núi chạy theo hướng bắc–nam dọc suốt bờ tây hồ Nhĩ Hải, dài khoảng 42 đến 48 ki-lô-mét và rộng khoảng 18 đến 20 ki-lô-mét, giới hạn giữa Thượng Quan ở phía bắc và Hạ Quan ở phía nam. Đây là ranh giới tự nhiên giữa thành phố Đại Lý và huyện tự trị Dạng Tỳ.

Thương Sơn có 19 đỉnh được đặt tên, độ cao trải từ 3.074 đến 4.122 mét; bảy đỉnh vượt quá 4.000 mét. Đỉnh cao nhất là Mã Long Phong (马龙峰) ở 4.122 mét, và phần lớn các đỉnh khác đều trên 3.500 mét, quanh năm phủ tuyết. Xen giữa các đỉnh là 18 dòng suối chảy xuống, xuyên qua thành cổ Đại Lý rồi đổ vào hồ Nhĩ Hải. Toàn bộ dãy cùng hồ nước hợp thành Công viên địa chất toàn cầu Thương Sơn Đại Lý, rộng 577,10 ki-lô-mét vuông, nơi có các di tích địa chất như địa hình băng hà Đệ Tứ và các đới biến chất cổ.

Nhĩ Hải — "biển hình cái tai"

Nhĩ Hải (洱海) nghĩa đen là "biển tai", đặt tên theo hình dáng mặt hồ giống một vành tai người. Đây là hồ nước ngọt trên cao nguyên, diện tích khoảng 250 ki-lô-mét vuông, dài khoảng 40 ki-lô-mét, mặt nước ở độ cao 1.972 mét so với mực nước biển, độ sâu trung bình chừng 10 mét và chỗ sâu nhất khoảng 21 mét. Hồ có trữ lượng nước được ghi nhận khoảng ba tỉ mét khối, và các nguồn tài liệu dùng các con số khác nhau đôi chút về diện tích và độ sâu sâu nhất, nên đây là những số liệu tham khảo.

Hồ được cấp nước chủ yếu từ 18 dòng suối của Thương Sơn và từ hệ thống sông ngòi của bồn địa. Vòng quanh hồ có hành lang sinh thái dài khoảng 130 ki-lô-mét, và ở các làng ven hồ như Song Lang hay Hỉ Châu, người dân sống chủ yếu bằng nghề cá, trồng lúa, trồng tỏi và đón khách du lịch.

Hai vương quốc, một thủ phủ kéo dài mười một thế kỷ

Đại Lý từng là kinh đô của hai vương quốc kế tiếp nhau. Vương quốc Nam Chiếu (南诏) hình thành từ năm 738, khi vua Bì La Các thống nhất sáu chiếu với sự hậu thuẫn của nhà Đường: vị vua này lập kinh đô ở Thái Hòa Thành, gần khu Thái Hòa hiện nay. Đến năm 779, vua Dị Mưu Tầm dời đô về Dương Điệt Mị Thành ở phía tây thành cổ Đại Lý ngày nay. Sau khi Nam Chiếu suy tàn, năm 937 một quý tộc người Bạch là Đoàn Tư Bình nắm quyền và lập ra Vương quốc Đại Lý (大理国), vẫn lấy Dương Điệt Mị Thành làm kinh đô. Vương quốc này tồn tại đến năm 1253 thì bị quân Mông Cổ dưới quyền Hốt Tất Liệt chinh phục.

Trong suốt thời Nam Chiếu và Đại Lý, nơi đây là một trung tâm Phật giáo lớn, được gọi là "Phật đô cõi phía nam". Chùa Sùng Thánh là quốc tự của cả hai vương triều, và tương truyền có chín đời vua Đại Lý từng xuất gia tu ở đó.

Năm 1382, tức năm thứ 15 niên hiệu Hồng Vũ đời Minh, sau khi tướng Minh là Mộc Anh hạ được Đại Lý, thành cổ Đại Lý hiện nay được xây dựng trên nền Dương Điệt Mị Thành và mở rộng về phía đông, trở thành trung tâm quân chính của vùng tây Vân Nam. Tường thành dài khoảng 6 ki-lô-mét, cao 7,5 đến 8 mét, dày 6 đến 7 mét, có bốn cổng: Thông Hải ở phía đông, Thừa Ân ở phía nam, Thương Sơn ở phía tây và An Viễn ở phía bắc. Bên trong thành phố được quy hoạch theo kiểu bàn cờ, dân gian gọi là "chín phố mười tám ngõ". Phần lớn tường thành xưa đã mất; cổng nam được dựng lại năm 1982 và hiện là biểu tượng của thành cổ.

Ba ngôi tháp và chùa Sùng Thánh

Cách thành cổ khoảng một ki-lô-mét về phía tây bắc, dưới chân Thương Sơn, là quần thể chùa Sùng Thánh (崇圣寺) với ba ngôi tháp đứng theo thế chân vạc — một kiểu bố cục hiếm ở Trung Quốc. Tháp lớn nhất là Thiên Tầm Tháp (千寻塔), cao 69,13 mét, 16 tầng, xây bằng gạch, thân vuông đặc, thuộc kiểu kiến trúc thời Đường. Tháp được dựng dưới đời vua Nam Chiếu là Khuyến Phong Hữu (勸豐祐, trị vì khoảng 824–859), nhưng giới nghiên cứu vẫn chưa thống nhất năm khởi công và năm hoàn thành chính xác — phần lớn tài liệu cho rằng tháp hoàn tất vào giữa thế kỷ thứ 9. Hai ngôi tháp nhỏ hai bên cao 42,19 mét, mười tầng, nằm cách tháp chính khoảng 70 mét.

Ba ngôi tháp đã đứng vững qua hơn 30 trận động đất lớn trong hơn một nghìn năm. Trong lần tu sửa những năm 1970, người ta tìm thấy hơn 600 hiện vật, gồm kinh văn, gương đồng, tượng Phật vàng và tượng Phật pha lê. Ngôi chùa Sùng Thánh từng có quy mô được ghi nhận lên tới 890 gian, 11.400 pho tượng, bảy tầng, chín điện và hàng trăm công trình nhỏ; chùa ngày nay được tập đoàn du lịch Đại Lý dựng lại vào năm 2005.

Hồ Nhĩ Hải và câu chuyện bảo vệ nguồn nước

Nhĩ Hải là nguồn nước chính của cả vùng và được người dân gọi là "hồ mẹ". Từ những năm 1990, hồ bị ô nhiễm nặng dần do nước thải sinh hoạt, nông nghiệp và các cơ sở dịch vụ mọc lên sát bờ. Hồ đã trải qua ba đợt bùng phát tảo lam độc hại vào các năm 1996, 2003 và 2013, và thêm một đợt nữa vào đầu năm 2017. Theo cơ quan bảo vệ môi trường địa phương, lượng chất ô nhiễm trong hồ năm 2016 đã tăng 50% so với năm 2004.

Tháng 1 năm 2015, một chỉ đạo được đưa ra về việc ưu tiên phục hồi sinh thái hồ Nhĩ Hải. Tháng 3 năm 2017, chính quyền tỉnh công bố "bảy hành động lớn" bảo vệ bờ hồ. Cụ thể: toàn bộ hơn 2.400 khách sạn, nhà nghỉ và nhà hàng ven hồ bị yêu cầu đóng cửa cho đến khi hoàn tất việc xử lý nước thải và có đủ giấy phép; đến tháng 10 cùng năm, 1.806 toà nhà nằm trong vùng bảo vệ (khoảng 540 trong số đó là nhà nghỉ) bị tháo dỡ; năm 2018, 1.806 hộ dân sống trong vùng lõi khu bảo tồn phải di dời. Tổng vốn đầu tư cho hạ tầng xử lý nước thải, thu gom rác và các công trình kiểm soát ô nhiễm lên tới 5,73 tỉ nhân dân tệ. Theo cơ quan quan trắc môi trường tỉnh, chất lượng nước hồ đã cải thiện rõ rệt trong các năm sau đó.

Văn hoá người Bạch và những việc nên làm

Đại Lý là quê hương của người Bạch, và ba nét văn hoá đáng chú ý nhất là nghề nhuộm vải thắt nút (扎染) ở làng Chu Thành, nghi lễ trà ba tuần và phiên chợ lớn tháng Ba. Trà ba tuần là một cách uống có trình tự: chén thứ nhất đắng, chén thứ hai ngọt, chén thứ ba để lại vị lâu — dân gian gọi là "một đắng, hai ngọt, ba ngọt hậu". Chợ tháng Ba diễn ra quanh ngày 15 tháng 3 âm lịch, là dịp trao đổi hàng hoá và gặp gỡ lớn nhất của vùng. Ở các làng ven hồ còn lưu giữ nghề câu cá bằng chim cốc, và ở Hỉ Châu là những căn nhà cổ của người Bạch với tường trắng, hoạ tiết đen, sân trong đá và cửa chạm trổ.

Về di chuyển, từ Côn Minh đi tàu cao tốc tới Đại Lý mất khoảng hai giờ; sân bay Đại Lý có đường bay nối nhiều thành phố lớn. Muốn lên Thương Sơn có ba tuyến cáp treo chính (Cảm Thông, Tẩy Mã Đàm và Trung Hòa), trong đó tuyến Tẩy Mã Đàm lên gần đỉnh với độ cao lớn, có thể gây mệt nếu chưa quen với cao nguyên. Quanh hồ có thể thuê xe đạp hoặc xe máy điện để đi hết hành lang sinh thái — nên nhớ rằng các đoạn ven hồ thuộc vùng bảo vệ nên có những chỗ dừng đỗ bị hạn chế và quy định có thể thay đổi theo mùa.

Nguồn: Wikipedia tiếng Anh — Erhai Lake · Wikipedia tiếng Anh — Dali City · Global Times — Natural landscape in Dali · China Daily — Erhai lake cleans up its act in pollution fight · Travel China Guide — Dali Three Pagodas