Ngân Xuyên và lăng Tây Hạ: kinh đô của một vương triều đã mất

Ngân Xuyên — thủ phủ của một vương triều đã biến mất

Ngân Xuyên là thủ phủ Khu tự trị Hồi Ninh Hạ, nằm trên đồng bằng Ninh Hạ ven sông Hoàng Hà, phía đông dãy Hạ Lan. Điều tra dân số năm 2020 ghi nhận 2.859.074 người thường trú, tăng 43,45% so với năm 2010 và chiếm gần 40% dân số toàn khu tự trị. Điểm đặc biệt của thành phố không nằm ở cảnh quan đô thị, mà ở chỗ nó từng là kinh đô của một nhà nước hùng mạnh rồi bị xoá sổ gần như hoàn toàn.

Từ Hưng Khánh Phủ tới cái tên “Ninh Hạ”

Năm 1001, thủ lĩnh người Đảng Hạng là Lý Kế Thiên chiếm trọn đồng bằng Ngân Xuyên. Năm 1020, con ông là Lý Đức Minh dời trung tâm quyền lực về Hoài Viễn Trấn, cho xây cung điện và đổi tên thành Hưng Châu. Con Lý Đức Minh là Lý Nguyên Hạo nâng Hưng Châu lên thành Hưng Khánh Phủ, rồi năm 1038 đắp đàn tế và lên ngôi hoàng đế, lập nước Đại Hạ — sử Trung Quốc gọi là Tây Hạ. Kinh đô này giữ vai trò trung tâm suốt gần hai thế kỷ, có thời dân số lên tới 20 vạn người.

Tây Hạ tồn tại từ 1038 tới 1227, do người Đảng Hạng cai trị, kiểm soát hành lang phía tây con đường tơ lụa và đối đầu với cả nhà Tống lẫn nhà Liêu, sau là nhà Kim. Năm 1227, quân Mông Cổ diệt nước này; Thành Cát Tư Hãn chết ngay trong chiến dịch đó. Địa danh “Ninh Hạ” ra đời sau thời điểm ấy: năm 1261 nhà Mông Cổ đặt tại vùng đất cũ cơ quan “Hạ Trung Hưng đẳng lộ”, đến năm 1288 niên hiệu Chí Nguyên thời Nguyên Thế Tổ thì hạ xuống thành “Ninh Hạ phủ lộ”. Chữ “Ninh” là mong yên ổn, “Hạ” chỉ vùng đất Tây Hạ cũ — cái tên là lời tuyên bố của người chiến thắng về một vùng đã bị dập tắt. Khu tự trị Hồi Ninh Hạ được thành lập ngày 25 tháng 10 năm 1958.

Lăng Tây Hạ: di sản thế giới thứ 60 của Trung Quốc

Ngày 11 tháng 7 năm 2025, tại kỳ họp lần thứ 47 của Uỷ ban Di sản Thế giới ở Paris, quần thể “Tây Hạ Lăng” được ghi tên vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO theo tiêu chí số hai và số ba. Đây là di sản thế giới thứ 60 của Trung Quốc.

Quần thể nằm ở sườn đông nam dãy Hạ Lan, cách trung tâm Ngân Xuyên khoảng 30 tới 35 ki-lô-mét về phía tây, thuộc địa bàn quận Tây Hạ. Phạm vi phân bố rộng gần 40 ki-lô-mét vuông — một số tài liệu du lịch ghi 50 ki-lô-mét vuông, đây là chỗ các nguồn không khớp nhau. Trong khu có 9 lăng đế, 271 mộ bồi táng, khu kiến trúc ở đầu bắc rộng 5,03 héc-ta và 32 di tích công trình chống lũ.

Kiến trúc lăng kế thừa quy chế lăng tẩm đời Đường và Tống, nhưng pha thêm tín ngưỡng Phật giáo và tập tục của người Đảng Hạng, tạo ra dạng gò mộ hình chóp có sườn chia bậc mà báo chí quen gọi là “kim tự tháp phương Đông”. Người dân và hướng dẫn viên thường nói lăng số 3, tức Thái Lăng, là mộ của Lý Nguyên Hạo; đây là giả thuyết được nhắc nhiều nhất nhưng giới khảo cổ vẫn chưa nhất trí hoàn toàn, vì lăng đã bị phá và cướp từ lâu. Việc khai quật chủ yếu diễn ra trong các năm 1972 tới 1975; năm 1988 khu lăng được xếp vào danh sách di tích trọng điểm quốc gia.

Khi tham quan, cần nhớ khu di tích rộng, nắng gắt và gần như không có bóng râm, gió thổi mạnh về chiều. Trong khu có bảo tàng Tây Hạ Lăng trưng bày hiện vật khai quật và mô hình phục dựng, nên ghé trước rồi mới ra thực địa thì dễ hiểu hơn.

Tranh khắc đá Hạ Lan Sơn: thư viện hình ảnh của người chưa có chữ

Dãy Hạ Lan chạy dọc biên giới Ninh Hạ và Nội Mông, là bức tường tự nhiên chắn gió cát cho đồng bằng Ninh Hạ. Trên các vách đá của dãy núi này, người ta đã ghi nhận hơn ba vạn hình khắc, trong đó khoảng sáu nghìn tập trung ở khu Hạ Lan Khẩu — nay là khu tham quan chính.

Niên đại được ước khoảng 3.000 tới 10.000 năm trước, thuộc thời đại đồ đá mới và các giai đoạn sau. Chính các nhà nghiên cứu cũng nói rõ đây là “niên đại tương đối”, vì chưa có phương pháp định tuổi chính xác cho loại hình này — nên cần phân biệt con số ước lượng với một kết luận khoa học dứt khoát.

Hình nổi tiếng nhất là “Thần Mặt Trời”, mài khắc trên vách đá cách mặt đất hơn 20 mét: đầu có ba lớp tia sáng với số tia lần lượt 24, 12 và 6, mắt tạo bằng các vòng tròn đồng tâm, mặt hướng về phía đông. Có ý kiến cho rằng ba lớp tia này gắn với hai mươi tư tiết khí hoặc với một loại lịch mặt trời, nhưng đó mới là suy đoán. Các đường khắc ở Hạ Lan Khẩu sâu từ 0,8 tới 2,5 xăng-ti-mét, cho thấy kỹ thuật mài và đục đá đã khá thuần thục.

Trấn Bắc Bảo và hồ Sa Hồ — hai thứ rất khác nhau ở cùng một thành phố

Trấn Bắc Bảo Tây Bộ Ảnh Thành nằm ở quận Tây Hạ, được dựng trên hai bảo thành biên ải bỏ hoang có tên Minh Thành và Thanh Thành. Nhà văn Trương Hiền Lượng thành lập khu này ngày 21 tháng 9 năm 1993. Tại đây đã quay hơn một trăm bộ phim, trong đó có Cao lương đỏ của Trương Nghệ Mưu, Mục mã nhân của Tạ Tấn, Đông Tà Tây Độc của Vương Gia Vệ và Đại Thoại Tây Du của Lưu Trấn Vĩ. Khu này tự nhận danh hiệu “điện ảnh Trung Quốc từ đây đi ra thế giới” — một khẩu hiệu quảng bá, không phải nhận định của giới phê bình.

Hồ Sa Hồ thì ngược hẳn: nằm giữa thành phố Thạch Chủy Sơn và huyện Bình La, cách trung tâm Thạch Chủy Sơn 26 ki-lô-mét và cách Ngân Xuyên 56 ki-lô-mét theo nguồn của khu du lịch, dù nhiều bài giới thiệu ghi 42 ki-lô-mét. Điểm lạ của nó là hồ nước ngọt nằm sát cồn cát: một nửa là mặt nước phẳng và các bãi lau sậy, một nửa là đồi cát cao. Tổng diện tích khu được công bố là 80,10 ki-lô-mét vuông, trong đó diện tích cát 22,52 ki-lô-mét vuông; riêng diện tích mặt nước thì các nguồn ghi khác nhau, từ hơn 22 tới 45 ki-lô-mét vuông.

Đây cũng là khu bảo tồn chim lớn. Theo số liệu của Nhân dân Nhật báo, khu vực có hơn 200 loài chim với hơn 1,5 triệu cá thể, đông nhất vào tháng 4 và tháng 10 — thời điểm chim di cư dừng lại. Cần lưu ý con số về loài và số lượng chim thay đổi theo từng năm công bố, và các tài liệu dùng cách đếm khác nhau nên không thể so trực tiếp.

Chữ Tây Hạ và bảo tàng Ninh Hạ

Bảo tàng Ninh Hạ ở Ngân Xuyên là nơi nên ghé nếu muốn hiểu khu lăng. Toà nhà hiện tại được khánh thành năm 2008. Phần đáng chú ý nhất của bộ sưu tập là các bản thảo và mảnh văn tự Tây Hạ, tượng đá, đồ gốm tráng men dùng trong kiến trúc và các hiện vật liên quan con đường tơ lụa.

Chữ Tây Hạ do Lý Nguyên Hạo cho chế tạo, là một hệ chữ tượng hình phức tạp, từng được dùng song song với chữ Hán trong hành chính và trong việc dịch kinh Phật. Việc giải mã ngày nay chủ yếu dựa vào các từ điển song ngữ Hán – Hạ còn lại. Con số khoảng sáu nghìn ký tự thường được dẫn, nhưng đây là con số ước lượng và vẫn còn tranh luận, vì nhiều ký tự chỉ xuất hiện một lần và không rõ nghĩa.

Ninh Hạ hôm nay: rượu vang dưới chân Hạ Lan

Ngày nay vùng đất của Tây Hạ nổi tiếng vì một thứ hoàn toàn khác: rượu vang. Vùng sản xuất dọc sườn đông dãy Hạ Lan trải gần 200 ki-lô-mét. Theo Nhân dân Nhật báo, khu vực có 60,6 vạn mẫu nho rượu, tương đương hơn 40.000 héc-ta, sản lượng đóng chai 1,4 tỷ chai mỗi năm, chiếm gần một nửa lượng rượu vang do các nhà vang nội địa Trung Quốc làm ra. Năm 2020, Ninh Hạ có 49,2 vạn mẫu nho rượu, tương đương khoảng một phần ba diện tích nho rượu toàn quốc. Vùng này khô, mưa ít, nắng nhiều và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm lớn — điều kiện thuận cho nho rượu, nhưng cũng có nghĩa mùa hè rất gắt.

Về ăn uống, ẩm thực ở đây nghiêng hẳn về thịt cừu và các món của người Hồi: thịt cừu luộc chấm muối, cừu nướng, các loại mì và bánh nướng. Đồ ăn thường thiên mặn và dùng nhiều ớt khô, khác khá rõ với ẩm thực miền đông Trung Quốc.

Đi lại và những điểm cần lưu ý

• Sân bay Hà Đông là cửa ngõ chính. Tuyến tàu cao tốc Ngân Xuyên – Tây An dài 618 ki-lô-mét, khai thác từ ngày 26 tháng 12 năm 2020, trong đó đoạn qua Ninh Hạ dài 182 ki-lô-mét.
• Ba điểm lăng Tây Hạ, tranh khắc đá Hạ Lan Khẩu và Trấn Bắc Bảo có thể gộp trong một ngày nếu có xe riêng, nhưng như vậy khá vội. Đi tách ra hai ngày thì thoải mái hơn.
• Khu lăng và khu tranh khắc đều nắng, gió và ít bóng râm. Mang nước, mũ và áo khoác nhẹ; nhiệt độ ngày đêm chênh lớn bất kể mùa.
• Giá vé, giờ mở cửa và các số liệu về diện tích trong bài lấy từ thông tin công bố ở nhiều thời điểm khác nhau, có chỗ không khớp. Những chỗ tôi không kiểm chứng được thì đã ghi rõ ngay trong bài thay vì chọn một con số.

Nguồn: Thông tấn xã Tân Hoa — “西夏陵”成功列入《世界遗产名录》 · Cục Di sản Văn hoá Quốc gia Trung Quốc — 西夏陵 · Wikipedia tiếng Việt — Tây Hạ · Nhân dân Nhật báo — 塞上江南递出“紫色名片” · Sở Dân chính Khu tự trị Ninh Hạ — 探寻宁夏地名解锁文明密码