Tây Đường cổ trấn: thị trấn nước nghìn năm và hành lang mái che bên sông

Tây Đường — cổ trấn nghìn năm ở góc Ngô – Việt

Tây Đường (西塘) nằm ở huyện Gia Thiện, thành phố Gia Hưng, tỉnh Chiết Giang, cách trung tâm huyện chừng 10 ki-lô-mét về phía bắc. Khu cổ trấn rộng khoảng một ki-lô-mét vuông và được xếp vào nhóm sáu cổ trấn nước nổi tiếng nhất vùng Giang Nam, cùng với Chu Trang, Đồng Lý, Lục Trực, Ô Trấn và Nam Tầm. Sách cũ gọi nơi này là Tư Đường, Tà Đường hay Bình Xuyên.

Thời Xuân Thu – Chiến Quốc, vùng đất này nằm ở nơi giáp ranh giữa nước Ngô và nước Việt, nên dân gian vẫn gọi bằng bốn chữ "Ngô căn Việt giác" — gốc Ngô, góc Việt. Tương truyền Ngũ Tử Tư thời Ngô đã cho đào kênh, đắp ao để dẫn nước và thuận đường thuyền bè, vì thế Tây Đường còn có tên cũ là Tư Đường. Đây là truyền thuyết dân gian chứ không phải ghi chép chắc chắn, nhưng nó cho thấy thị trấn gắn với hệ thống sông nước từ rất sớm.

Đến thời Đường và Tống, nơi đây đã thành làng xóm; sang thời Nguyên và Minh phát triển thành một thị trấn lớn, sầm uất với nghề lò gạch, chợ gạo và nghề gốm. Ngày 8 tháng 10 năm 2003, Tây Đường được đưa vào danh sách đợt đầu các thị trấn lịch sử – văn hoá cấp quốc gia của Trung Quốc. Tháng 2 năm 2017, khu danh thắng cổ trấn Tây Đường được xếp hạng 5A, mức cao nhất trong hệ thống xếp hạng khu du lịch của Trung Quốc. Trước đó, năm 2001, hồ sơ Tây Đường đã được ghi vào danh sách dự kiến của UNESCO về di sản thế giới.

Chín con sông, hơn hai chục cây cầu và 122 con ngõ

Điều làm nên dáng vẻ Tây Đường là mật độ dày đặc của sông nước và ngõ hẻm. Chín tuyến đường nước chạy dọc ngang chia thị trấn thành tám khu, nối với nhau bằng 27 cây cầu đá. Nhà cửa hai bên bến đều quay mặt ra sông, cửa sổ chấn song gỗ sơn nâu, mái ngói đen thẫm. Phần lớn nhà trong cổ trấn là nhà cổ thời Minh – Thanh còn giữ được khá nguyên vẹn.

Bên cạnh hệ thống cầu, Tây Đường còn nổi tiếng vì số ngõ nhiều bất thường: khoảng 122 con ngõ dài ngắn khác nhau, lắt léo chạy giữa các dãy nhà. Đây cũng là điểm khiến Tây Đường khác với phần lớn cổ trấn nước khác của Giang Nam, nơi thường chỉ có một trục kênh chính với vài nhánh phụ.

Những hành lang mái che dài hun hút bên sông

Dấu ấn riêng của Tây Đường là hệ thống hành lang có mái che, người địa phương gọi là "lang bằng" hay "yên vũ trường lang" — hành lang mưa khói. Đây là dãy phố có mái che chạy dọc theo bờ sông, dựng liền nhau thành một dải dài hun hút, người đi bộ và người buôn bán có thể đi lại cả ngày mà không phải chịu nắng mưa. Cấu trúc này được so với hành lang dài trong Di Hoà Viên ở Bắc Kinh, chỉ khác là nó nằm ngay sát mặt nước và gắn liền với đời sống chợ búa.

Về chiều dài, các nguồn ghi không thống nhất: bách khoa toàn thư ghi hành lang dài gần một nghìn mét, còn nhiều trang du lịch đưa con số khoảng 2.006 mét với hơn một trăm gian mái. Người viết bài này chưa kiểm chứng được con số chính xác nên xin nêu cả hai để bạn đọc tham khảo. Phần hành lang tập trung nhiều nhất ở các phố Bắc Sách, Nam Sách và Triều Nam Đại; dưới hiên có nhiều ghế dài tựa lưng đặt sát bờ kè cho khách nghỉ chân.

Ngõ Thạch Bì — lối đi hẹp nhất Giang Nam

Nằm trên phố Hạ Tây, ngay cạnh nhà cổ Chủng Phúc Đường, ngõ Thạch Bì (石皮弄) là con ngõ được nhắc đến nhiều nhất. Ngõ dài khoảng 68 mét, mặt ngõ nơi rộng nhất chừng một mét, chỗ hẹp nhất chỉ còn 0,8 mét, hai người trái chiều phải nghiêng người mới lọt qua. Mặt ngõ ghép bằng khoảng 216 tấm đá xanh mỏng, mỗi tấm dày chừng ba xăng-ti-mét, bên dưới là cống dẫn nước. Vì phiến đá mỏng như tấm da nên người ta gọi là "thạch bì" — đá da. Hai bên là tường lửa bậc thang cao 6 đến 10 mét. Ngõ có từ cuối đời Minh đầu đời Thanh, nằm giữa hai dãy nhà của dòng họ Vương.

Cầu Tống Tử Lai Phượng và các điểm nhấn khác

Cây cầu nổi tiếng nhất của Tây Đường là Tống Tử Lai Phượng (送子来凤桥), dựng năm 1637 đời Sùng Trinh nhà Minh và được trùng tu hai lần vào đời Thanh. Đây là cầu đá ba vòm, dài khoảng 38,5 mét, cao chừng 7,5 mét, trên đỉnh có mái che, hai bên có lan can và dãy ghế xây gạch. Tương truyền khi dựng cầu có một con chim lạ bay tới, người dân cho là điềm lành nên đặt tên như vậy. Dân gian vẫn nhắc nhau câu "tân hôn tân phụ tẩu nhất tẩu, nam tắc tống tử, bắc tắc lai phượng", nghĩa là vợ chồng mới cưới đi qua cầu, hướng nam cầu con trai, hướng bắc đón phượng hoàng.

Ngoài ra, khu bảo tồn "quần thể kiến trúc Tây Đường" của tỉnh Chiết Giang, xếp hạng tháng 1 năm 2011, gồm tám điểm: nhà họ Vương (tức Chủng Phúc Đường), cầu Ngọa Long, cầu Ngũ Phúc, thánh đường Thánh Đường, miếu Hộ Quốc Tuỳ Lương Vương, hiệu thuốc Chung Giới Phúc, nhà họ Nghê (tổ trạch của Nghê Thiên Tăng) và nhà họ Viên. Các điểm tham quan khác có Tây Viên, Tuý Viên và cặp ngân hạnh Lục Phần.

Tây Đường trong phim ảnh

Tháng 11 năm 2005, đoàn phim "Nhiệm vụ bất khả thi 3" do Tom Cruise thủ vai chính đã tới Tây Đường quay một số cảnh. Đây là một trong những lần đầu một cổ trấn nước nhỏ của Chiết Giang lọt vào danh sách bối cảnh của một phim Hollywood, và cũng góp phần đưa tên Tây Đường ra quốc tế.

Tham quan Tây Đường

• Vị trí: huyện Gia Thiện, thành phố Gia Hưng, Chiết Giang; cách trung tâm huyện khoảng 10 ki-lô-mét.
• Nhịp điệu: sáng sớm các quán ven sông mở cửa, sớm và đêm là hai thời điểm đông khách nhất, ban trưa khá vắng.
• Điểm cần xem: hành lang mái che ven sông, ngõ Thạch Bì, cầu Tống Tử Lai Phượng, cầu Ngọa Long, Tây Viên.
• Lưu ý: đa phần nhà trong cổ trấn vẫn có người ở, nên đi lại nhẹ nhàng và xin phép trước khi chụp ảnh người dân.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Tây Đường trấn, huyện Gia Thiện · Wikipedia tiếng Anh — Xitang · 163.com — Tom Cruise quay "Nhiệm vụ bất khả thi 3" tại cổ trấn Tây Đường · Tân Hoa Xã — Cổ trấn nước Tây Đường và xếp hạng khu danh thắng 5A · Nhân Dân nhật báo — Sáu cổ trấn nước nổi tiếng nhất vùng Giang Nam