Dương Châu và Hà Viên: khu vườn tư nhân cuối triều Thanh bên Đại Vận Hà

Dương Châu — nơi Đại Vận Hà gặp sông Trường Giang

Dương Châu là thành phố cấp địa khu ở miền trung tỉnh Giang Tô, nằm ở bờ bắc sông Trường Giang. Theo điều tra dân số năm 2020, thành phố có 4.559.797 người trên diện tích khoảng 6.591 ki-lô-mét vuông. Nhưng con số không phải lý do người ta nhớ tới Dương Châu. Lý do là vị trí: đây là chỗ Đại Vận Hà — con kênh nhân tạo dài nhất thế giới, dài 1.776 ki-lô-mét từ Bắc Kinh tới Hàng Châu — đổ vào Trường Giang, tức là chỗ tuyến đường thủy bắc nam gặp tuyến đông tây.

Khởi nguồn của con kênh

Năm 486 trước Công nguyên, vua Phù Sai nước Ngô cho đào con kênh Hàn Câu nối sông Trường Giang với sông Hoài, phục vụ việc vận lương cho cuộc chiến với nước Tề. Năm sau, ông cho đắp thành Hàn ở đầu phía nam con kênh — đó là hạt nhân đầu tiên của Dương Châu. Đoạn kênh ấy được xem là khúc cổ nhất của Đại Vận Hà, và Dương Châu vì thế vẫn được coi là một trong những cái nôi của con kênh.

Thời Tùy, Dương Đế nối các tuyến đường thủy sẵn có thành hệ thống Đại Vận Hà và đặt kinh đô thứ hai ở đây, gọi là Giang Đô. Năm 616, sau thất bại ở Triều Tiên và một loạt thiên tai, ông bỏ phương bắc về Giang Đô và ở đó cho tới khi bị ám sát năm 618.

“Dương nhất, Ích nhị”

Thời Đường, Dương Châu thành hải cảng lớn và là trung tâm kinh tế, văn hóa hàng đầu. Học giả đời Nam Tống Hồng Mại trong sách “Dung Trai Tùy Bút” ghi lại câu ngạn ngữ đương thời: “Dương nhất, Ích nhị” — xét mức sung túc thì Dương Châu đứng thứ nhất, còn Ích Châu (nay là Thành Đô) đứng thứ hai. Đỗ Phủ có câu thơ “thương Hồ ly biệt hạ Dương Châu”, nói về cảnh thương nhân ngoại quốc rời thành phố này. Trong thành có nhiều thương nhân Ba Tư và Ả Rập, buôn thuốc, ngà voi, hương liệu, châu ngọc.

Nhưng thịnh vượng ấy cũng từng đổ vỡ. Năm 760, quân của Điền Thần Công được phái tới dẹp loạn đã tàn sát hàng nghìn thương nhân Ả Rập, Ba Tư và các sắc dân ngoại quốc trong thành.

Năm 1645 và một ký ức bị chia đôi

Năm 1645, quân Thanh tiến vào Dương Châu. Tướng trấn giữ Sử Khả Pháp chống cự rồi tử tiết. Sau khi thành vỡ là một cuộc tàn sát lớn. Vương Tú Sở, người đương thời, chép trong “Dương Châu thập nhật ký” rằng số người chết gần 800.000 — con số mà chính các nhà sử học hiện nay cho là phóng đại quá mức, và bản thân văn bản này cũng từng bị tranh cãi về tính xác thực. Điều có thể nói chắc là một cuộc tàn sát quy mô lớn đã xảy ra, và nó chia cuốn biên niên sử thành phố làm hai nửa.

Muối, vườn và những chuyến tuần du

Nhà Thanh lập lại sự thịnh vượng của Dương Châu bằng nghề muối. Đây là trung tâm hành chính của vùng độc quyền muối Lưỡng Hoài, và các thương nhân muối giàu có đã xây dựng nhà cửa, đình đài, vườn tược khắp thành phố. Vua Khang Hi và vua Càn Long trong những chuyến tuần du phương nam đều tới thăm các khu vườn này; nhà thơ đời Thanh Uông Hàng khi tới đây đã viết về sự tương phản giữa hồ nước gầy guộc của Dương Châu với hồ Tây rộng lớn của Hàng Châu.

Hà Viên — “đệ nhất viên” cuối triều Thanh

Hà Viên nằm ở số 66 phố Từ Ninh Môn, quận Quảng Lăng. Chủ nhân là Hà Chỉ Đao, sinh năm 1835, người huyện Vọng Giang, tỉnh An Huy, từng là quan đạo đài ở Hồ Bắc. Ông lấy hai câu trong bài “Quy khứ lai hề từ” của Đào Uyên Minh để đặt tên vườn là “Ký Khiếu Sơn Trang”; dân gian gọi là Hà Viên theo họ của chủ nhân.

Một điểm cần nói rõ vì các nguồn lệch nhau: Wikipedia tiếng Trung và một số tài liệu chuyên khảo ghi vườn khởi công năm 1862 và hoàn thành năm 1875, mất mười ba năm; trong khi Wikipedia tiếng Anh và nhiều bài giới thiệu du lịch lại ghi vườn được xây năm 1883. Năm 1883 chắc chắn là năm khu Phiến Thạch Sơn Phòng của họ Ngô được sáp nhập vào Hà Viên. Nếu chỉ được ghi một mốc, nên ghi “nửa cuối thế kỷ 19” và nói rõ chỗ chưa thống nhất.

Vườn rộng khoảng 14.000 mét vuông, trong đó diện tích xây dựng hơn 7.000 mét vuông, chia làm bốn phần: Đông Viên, Tây Viên, khu nhà ở và Phiến Thạch Sơn Phòng. Năm 1988, Hà Viên được xếp vào đợt thứ ba danh sách di tích quốc gia trọng điểm của Trung Quốc; đây cũng là khu du lịch cấp 4A.

Hành lang hai tầng dài 1.500 mét

Đặc điểm nổi nhất của Hà Viên là hệ thống hành lang có mái. Các tài liệu giới thiệu của khu di tích ghi tổng chiều dài hành lang trong vườn khoảng 1.500 mét, chạy nối Đông Viên, Tây Viên và các sân nhà ở thành một mạng liền mạch, có cả tầng dưới lẫn tầng trên. Giới nghiên cứu kiến trúc vườn gọi đây là hình mẫu sớm của cầu vượt: hai tầng chạy cắt nhau, lên xuống bốn hướng đều thông, người đi không phải vòng ra ngoài.

Chữ “phục đạo” trong tên gọi chỉ lối đi hai lớp được ngăn giữa bằng một bức tường mỏng, có tác dụng phân luồng người đi; trên tường khoét các cửa sổ hình hoa lá nhiều kiểu. Cách làm này khiến người đi trong vườn không bị ướt khi mưa và không bị nắng khi trời nắng, đồng thời mỗi đoạn hành lang lại mở ra một khung nhìn khác nhau ra khu vườn.

Phiến Thạch Sơn Phòng và câu hỏi về Thạch Đào

Ở góc đông nam khu vườn là Phiến Thạch Sơn Phòng, một khối non bộ ghép từ đá. Các tài liệu giới thiệu của di tích và phần lớn tài liệu nghiên cứu ghi khối non bộ này do Thạch Đào (1642–1707) — họa sĩ lớn cuối Minh đầu Thanh, người mở đường cho phái họa Dương Châu — thực hiện, và gọi nó là “nhân gian cô bản”, nghĩa là bản duy nhất còn lại. Non bộ được chồng ngay phía trên một gian nhà xây bằng gạch và đá; trong lòng khối đá có buồng để tránh nóng mùa hè, và ở một số góc đứng, bóng núi in xuống mặt nước thành hình mặt trăng — người ta gọi đó là cảnh “gương hoa nước nguyệt”.

Cần nói thẳng: việc gán khối non bộ này cho Thạch Đào là kết luận của giới nghiên cứu dựa trên dấu vết và tư liệu tìm được, không phải một chứng cứ văn bản đầy đủ. Đây vẫn là điểm có thể tranh luận, không nên viết như một điều đã được xác nhận tuyệt đối.

Những thứ khác bên trong vườn

• Thủy Tâm Đình: đình dựng giữa mặt nước và được dùng làm sân khấu biểu diễn. Các tài liệu giới thiệu của khu di tích gọi đây là sân khấu trên nước duy nhất trong các khu vườn cổ Trung Quốc.
• Ngọc Tú Lâu: nhà hai tầng có yếu tố kiến trúc phương Tây như lan can sắt và cửa chớp, ví dụ cho sự giao thoa đông tây cuối triều Thanh.
• Thuyền Sảnh và Điệp Sảnh: hai ngôi nhà có hình dáng đặc biệt, một làm theo hình con thuyền, một theo hình con bướm.
• Người trong họ Hà về sau đã dùng phần tài sản còn lại để lập một trường đại học ở Thượng Hải năm 1924.

Đi Dương Châu thì xem gì ngoài Hà Viên

Hồ Gầy ở phía tây bắc thành phố dài khoảng 4,3 ki-lô-mét, là dải cảnh quan ghép từ các hào thành thời Đường rồi được các thương nhân muối thời Thanh đắp thêm đình đài. Trong hồ có Ngũ Đình Kiều — cây cầu năm đình xây năm 1757, phỏng theo Ngũ Long Đình và cầu Thập Thất Khổng ở Bắc Kinh, với mười lăm khoang vòm; Bạch Tháp — ngọn tháp trắng gắn với giai thoại các thương nhân muối dựng để vừa lòng Càn Long; cầu Nhị Thập Tứ và Điếu Ngư Đài. Năm 2014, Hồ Gầy cùng chín di tích khác và sáu đoạn kênh ở Dương Châu được ghi vào danh sách di sản thế giới của Đại Vận Hà — Dương Châu là địa phương có nhiều di tích kênh được ghi danh nhất trên toàn tuyến.

Đại Minh Tự trên gò Thục Cương phía bắc thành phố là ngôi chùa gắn với nhà sư Giám Chân (688–763). Ông trụ trì chùa này từ năm 733, được các tăng sĩ Nhật Bản tới thỉnh năm 742 và nhận lời sang Nhật truyền giới luật. Năm lần vượt biển đầu đều thất bại và ông bị mù; lần thứ sáu, năm 753, thuyền tới được Nhật Bản. Ông mất năm 763 tại chùa Đường Chiêu Đề ở Nara — ngôi chùa do chính ông và các đệ tử thiết kế theo kiến trúc đời Đường.

Về ăn uống, Dương Châu được Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên hợp quốc công nhận là “Thành phố ẩm thực” trong Mạng lưới thành phố sáng tạo ngày 31 tháng 10 năm 2019, sau Thành Đô, Thuận Đức và Ma Cao. Đây là quê của hệ ẩm thực Hoài Dương, nổi tiếng với bữa trà sáng và những món cầu kỳ như đậu phụ cắt sợi Văn Tư.

Một lưu ý thực tế: giờ mở cửa và giá vé của Hà Viên, Hồ Gầy và các điểm khác thay đổi theo mùa và theo quy định từng năm, nên kiểm tra trước thay vì tin vào bài viết cũ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — 何园 · Wikipedia tiếng Anh — He Garden · Wikipedia tiếng Anh — Yangzhou · Trung Quốc Giang Tô Võng — 扬州境内大运河遗产点，你都知道吗？ · Bách khoa Baidu — 何芷舠