Người chăm sóc gấu trúc

Năm giờ ba mươi phút sáng ở Li Dương, tỉnh Giang Tô, Lý Tử Tiêu đã dậy. Anh chuẩn bị bữa sáng cho Hoa Lệ và Hưng An — hai con gấu trúc lớn anh phụ trách ở khu thắng cảnh Nam Sơn Trúc Hải — rồi mới ăn sáng phần mình. "Nhìn chúng ăn, tôi thấy no", anh nói.

Ở Việt Nam, hình ảnh người chăm sóc gấu trúc thường đến từ những đoạn video ngắn: một chàng trai ôm cả bầy gấu con trong lòng, cho từng con bú bình. Nhưng nghề này trong thực tế bắt đầu bằng những việc ít được quay lại hơn nhiều — bê tre, xúc phân, rửa chuồng, và thức trắng khi gấu con ốm. Người Trung Quốc gọi họ bằng cái tên trìu mến 熊猫饲养员, và thân mật hơn nữa là 奶爸奶妈 — "bố sữa, mẹ sữa".

Một ngày bắt đầu trước khi gấu trúc thức

Theo Tân Hoa Xã, công việc của người chăm sóc gấu trúc không có khái niệm "một việc chính". Họ dọn khu vực ngoài trời và chuồng, chuẩn bị thức ăn, quan sát và ghi chép, và luân phiên nhau trực đêm, bởi gấu trúc phải có người theo dõi hai mươi bốn giờ mỗi ngày. Nhiệm vụ nghe đơn giản, nhưng cộng lại thì ngày nào cũng kín từ sáng tới tối.

Khối lượng việc nằm ở cây tre. Một con gấu trúc trưởng thành ăn khoảng 25 kg tre mỗi ngày, và tre chiếm hơn 90 phần trăm khẩu phần của chúng, theo lời Lý Tử Tiêu. Người chăm sóc phải nhiều lần mỗi ngày bê tre sạch vào cho từng con. Nhưng gấu trúc chỉ ăn phần non ngọt nhất rồi bỏ phần còn lại — cho nên mỗi ngày cũng phải khiêng ra ngoài một lượng tre dư tương đương.

Buổi sáng ở những trung tâm lớn diễn ra theo một thứ tự gần như cố định. Người trực cho gấu ăn sáng ngoài sân, rồi quay vào dọn chỗ chúng ngủ. Trước khi xúc phân, họ quan sát và bẻ đôi một viên để kiểm tra. Mỗi con gấu trúc có một người chăm sóc riêng, và người đó phải biết rõ hôm nay nó có khỏe không. Kiểm tra và ghi chép là phần việc chiếm nhiều thời gian hơn người ngoài tưởng.

Một chi tiết ít ai để ý: gấu trúc không có manh tràng, ruột lại ngắn, nên chúng gần như không tiêu hóa được chất xơ mà chỉ hấp thụ phần dịch dinh dưỡng. Chúng buộc phải ăn rất nhiều và ăn liên tục. "Chúng thường ăn và chơi một tiếng, rồi ngủ hai tiếng. Chu kì đó lặp lại cả ngày lẫn đêm", Lý Tử Tiêu nói. Vòng lặp ấy nghe dễ chịu, nhưng nó có nghĩa là luôn phải có người thức.

"Bánh tình yêu" và một công thức không được sai

Bữa ăn của gấu trúc không chỉ có tre. Lý Tử Tiêu gọi công thức bánh hấp dành cho gấu trúc — bột gạo, bột ngô, bột đậu nành, đường, muối và trứng — là "công thức của tình yêu". Nhân viên trộn đều, nắn thành hình rồi hấp trong bốn tiếng. Mỗi con được 1.200 g bánh một ngày, và không được hơn: dù gấu rất thích món này, tre vẫn phải là lương chính. Ngoài ra còn có táo, cà rốt rửa sạch cho thêm vào bữa.

Với gấu con thì mọi thứ khắt khe hơn. Gấu con mới sinh chỉ nhỏ bằng khoảng một phần chín trăm trọng lượng cơ thể mẹ. Ở khu nuôi con, nhân viên pha sữa bột theo tỉ lệ chính xác, thay phiên bế gấu con ra cho mẹ bú vài lần mỗi ngày, rồi cho ăn bổ sung bằng bình. Con nào cũng phải được cân, đo và ghi lại từng ngày.

Phòng nuôi con: nơi ca trực không bao giờ kết thúc

Lưu Hoài Đình làm người chăm sóc gấu trúc ở một cơ sở của Trung tâm Bảo tồn và Nghiên cứu Gấu trúc lớn Trung Quốc tại Nhã An, tỉnh Tứ Xuyên, đã mười năm. Năm 2017, anh chuyển từ chăm gấu trúc trưởng thành sang nuôi gấu con.

Anh nhớ mãi lứa sinh đôi đầu tiên mình nhận: Kiều Y và Kiều Lượng. Khi hai con được khoảng nửa tháng, anh phát hiện có máu trong phân. Cả nhóm chia nhau trực vòng quanh đồng hồ suốt ba đến bốn ngày cho tới khi hai con hồi phục. "Công việc của chúng tôi nằm ở những chi tiết rất nhỏ. Từ việc cho bú bình đến khử trùng dụng cụ, việc nào cũng quan trọng, dù trông chẳng đáng kể", anh nói.

Trước đó, năm 2020, anh được cử tới Sở thú Trùng Khánh để cùng cứu một gấu con mới sinh tên Dự Khả. Con gấu bị gấu mẹ vô tình đè khi vừa chào đời. "Nếu phát hiện muộn hơn một chút, kết quả có thể đã không thể cứu được", anh kể lại. Theo anh, nhiều kinh nghiệm nuôi gấu con ở Trung Quốc không có tiền lệ để học theo — tất cả đều phải tích lũy từ quan sát và chăm sóc mỗi ngày.

Vì sao tin tuyển dụng không chọn được người

Năm 2023, khu thắng cảnh Nam Sơn Trúc Hải đăng tin tuyển một người chăm sóc gấu trúc sau khi nhân viên cũ nghỉ việc. Hồ sơ đổ về, có ngày lên tới 280 bộ — nhưng không ai được chọn. Câu chuyện nhanh chóng thành chủ đề bàn tán trên mạng, và nhiều người mới hiểu ra người chăm sóc gấu trúc thật sự làm những gì.

Nguyên nhân lộ ra khi ứng viên được nghe mô tả công việc: dọn chuồng, khử trùng, đào măng, làm bánh bột, bê tre và trực đêm. Ca đêm ở Nam Sơn Trúc Hải diễn ra trong một căn nhà gỗ trên núi, cách chuồng gấu đúng một hành lang; người trực ngủ lại một mình và cứ vài tiếng phải dậy kiểm tra, tiếp tre. Lý Tử Tiêu nói anh nhận khoảng 5.000 nhân dân tệ một tháng, làm sáu ngày mỗi tuần, và làm cả ngày lễ, thậm chí còn bận hơn ngày thường. Anh tốt nghiệp ngành chăn nuôi thú y và gắn với nghề từ năm 2015.

Muốn làm thật thì phải qua đâu

Con đường chính thức gần như chỉ có một: dự tuyển vào các cơ sở nhà nước. Tháng 7 năm 2025, Cơ sở Nghiên cứu Nhân giống Gấu trúc lớn Thành Đô công bố tuyển bốn nhân viên hợp đồng cho vị trí kĩ thuật chăn nuôi. Bản mô tả công việc gọn mà nặng: chăm sóc hằng ngày gấu trúc lớn và các loài đi kèm, bảo đảm nguồn thức ăn, tuần tra an toàn, làm công tác nhân giống và nuôi con, huấn luyện giúp gấu trúc làm quen môi trường sống, cách li kiểm dịch, chăm sóc y tế — và tham gia cả công tác cứu hộ ngoài tự nhiên lẫn hoạt động giới thiệu khoa học cho công chúng.

Quy trình tuyển cho thấy nghề này nặng thể lực đến mức nào. Sau vòng hồ sơ và phỏng vấn, ứng viên phải qua một bài kiểm tra thể lực: bê vật nặng 15 kg đi lại nhiều lượt, kết quả được dùng làm căn cứ chấm điểm. Ứng viên còn phải đạt yêu cầu về chiều cao và qua kiểm tra sức khỏe, lí lịch. Điểm làm việc nằm ở hai cơ sở: quận Thành Hoa, thành phố Thành Đô và thị trấn Ngọc Đường, thành phố Đô Giang Yển. Không phải ai yêu gấu trúc cũng qua được vòng này.

Một ngày làm "người chăm sóc" cho khách

Nếu chỉ muốn thử, có một cách dễ hơn nhiều. Ba cơ sở thuộc Trung tâm Bảo tồn Gấu trúc lớn Trung Quốc — Thần Thụ Bình ở Ngọa Long, Đô Giang Yển và Bích Phong Hiệp ở Nhã An — mở chương trình trải nghiệm một ngày cho khách, gọi là "trải nghiệm yêu thương". Đây là chương trình có thu phí, phải đặt trước, thường từ sáu ngày trở lên, kèm hồ sơ sức khỏe và bản sao hộ chiếu.

Theo lịch trình công bố cho khách quốc tế, một ngày diễn ra như sau. Khoảng 8 giờ 40 đến 9 giờ, khách có mặt, làm thủ tục, ký cam kết an toàn, nhận áo, găng tay và thẻ làm việc. Buổi sáng là dọn chuồng, chuẩn bị tre và dọn phần thức ăn thừa. Gần trưa, khách đứng xem nhân viên cho gấu trúc ăn ở khoảng cách rất gần. Đầu giờ chiều xem phim tài liệu về bảo tồn, sau đó làm bánh bột cho gấu, tập phân tích mẫu phân theo phương pháp nghiên cứu, rồi nhận chứng nhận tình nguyện viên và lên xe về Thành Đô.

Độ tuổi tham gia thường từ 6 đến 70, trẻ nhỏ phải có người lớn đi kèm. Giá tham khảo cho gói trọn ngày có xe đưa đón từ Thành Đô, hướng dẫn viên và bữa trưa tại cơ sở là khoảng 270 đô la Mỹ một người; gói chỉ gồm chương trình tại cơ sở thì rẻ hơn. Giá và lịch thay đổi theo mùa, nên kiểm lại trước khi đi.

Có một điều cần biết trước: khách không được tự tay cho gấu trúc ăn hay chạm vào gấu. Theo quy định bảo tồn của Trung Quốc, chỉ nhân viên đã qua huấn luyện mới được cho gấu ăn; khách chỉ đứng quan sát. Cơ sở Đô Giang Yển cũng đã đóng để sửa chữa và chưa xác định ngày mở lại, cho nên hãy xác nhận lại cơ sở, giá và lịch trình với đơn vị tổ chức trước khi đặt.

Vì sao vẫn có người ở lại

Điều khiến Lưu Hoài Đình gắn bó không phải là vẻ dễ thương của đàn gấu, mà là việc chứng kiến cả một ngành đổi thay trong mười năm. Gấu trúc lớn đã chuyển từ mức "cực kì nguy cấp" xuống "nguy cấp" trong phân loại của quốc tế, số lượng cá thể tăng lên, và trọng tâm công việc bây giờ là làm cho đàn gấu đa dạng nguồn gen hơn thay vì chỉ sinh thật nhiều. Anh cũng tự hào vì những con gấu được tái thả về tự nhiên đã sinh sản và đóng góp vào nguồn gen hoang dã.

Lý Dung, người chăm sóc ở cơ sở Thần Thụ Bình thuộc Khu bảo tồn thiên nhiên quốc gia Ngọa Long, kể cô vào nghề năm 2019 khi cơ sở tuyển người. "Trước đây tôi thấy con gấu trúc nào cũng giống nhau. Làm rồi mới biết chúng khác nhau hoàn toàn", cô nói. Cô cho rằng chăm gấu trúc cần để ý hơn cả chăm trẻ con: từ dọn chuồng, chuẩn bị thức ăn đến quan sát và ghi chép — và chính vì vậy mà thời gian trôi rất nhanh.

Nghề chăm sóc gấu trúc vì thế không phải là nghề đẹp để chụp ảnh. Nó là một nghề lao động, trả lương ở mức trung bình, đòi sức khỏe và đòi sự kiên nhẫn với những sinh vật không nói được. Nhưng nếu bạn từng đứng trước một chuồng gấu trúc lúc sáng sớm, nghe tiếng tre gãy giòn và thấy bàn tay ai đó đặt miếng bánh bột qua song sắt — bạn sẽ hiểu vì sao nhiều người ở lại. Phần thưởng của họ không nằm ở mức lương.

Nguồn: Tân Hoa Xã (bản tiếng Anh) — "A keeper grows alongside giant pandas", 7-4-2025 · Nhân dân Nhật báo (bản tiếng Anh) — "How difficult is it to be a giant panda keeper in China?", 11-4-2023 · China Daily — "The delicate and rewarding art of rearing cubs", 7-10-2024 · Cơ sở Nghiên cứu Nhân giống Gấu trúc lớn Thành Đô — "Thông báo tuyển dụng nhân sự ngoài biên chế năm 2025", 22-7-2025 · GetYourGuide — "From Chengdu: Giant Panda Volunteer Experience" (lịch trình một ngày trải nghiệm tại các cơ sở bảo tồn)

Nguồn: Tân Hoa Xã (bản tiếng Anh) — “A keeper grows alongside giant pandas”, 7-4-2025 · Nhân dân Nhật báo (bản tiếng Anh) — “How difficult is it to be a giant panda keeper in China?”, 11-4-2023 · China Daily — “The delicate and rewarding art of rearing cubs”, 7-10-2024 · Cơ sở Nghiên cứu Nhân giống Gấu trúc lớn Thành Đô — “Thông báo tuyển dụng nhân sự ngoài biên chế năm 2025”, 22-7-2025 · GetYourGuide — “From Chengdu: Giant Panda Volunteer Experience”, lịch trình một ngày trải nghiệm