Người khuân vác Hoàng Sơn

Người khuân vác Hoàng Sơn — 挑山工, những người gánh hàng qua mấy nghìn bậc đá

6 giờ sáng ở điểm tập kết dưới chân Hoàng Sơn, trời còn nhá nhem. Một người đàn ông da sạm, mặc áo lưới xanh in dòng chữ “Hoàng Sơn hoan nghênh bạn”, luồn đòn gánh qua hai thùng nước ngọt, buộc thêm một bao gạo, rồi khuỵu gối, hạ vai, hích đòn gánh lên. Anh không leo thẳng. Anh bước xiên sang trái, xoay người, bước xiên sang phải; mỗi lần xoay là một lần đổi vai. Phía trên mấy nghìn bậc đá, khách du lịch mặc áo mưa nhựa trong suốt đang lũ lượt kéo lên. Còn anh, mỗi bước là một bước mang theo cả ngọn núi.

Người Trung Quốc gọi nghề này là khiêu sơn công (挑山工 — “người gánh núi”). Ở Hoàng Sơn, tên gọi chính thức từ năm 2013 là kiêm vận viên (肩运员 — “người vận chuyển bằng vai”), nghe có vẻ hành chính, nhưng việc đổi tên không hề hình thức: nó biến một nhóm phu khiêng rời rạc thành một nghề có quản lý, có đồng phục, có nhà ở và có bảo hiểm.

Nghi thức buổi sáng dưới chân núi

Khoảng 6 giờ, thợ gánh đã tập trung ở điểm thu mua và tập kết dưới chân núi. Hàng được phân loại, đóng buộc, cân, ghi vào phiếu điều phối và phiếu vận lực rồi mới chia cho từng người. Một người trung bình gánh gần 150 cân, tức khoảng 75 kg mỗi chuyến. Họ gấp một chiếc khăn bông thô đặt lên vai phải, luồn thanh chống xuống dưới đòn gánh, hạ vai, đứng dậy, rồi đi.

Thanh chống ấy không dùng để đẩy người lên dốc. Nó để chống đòn gánh khi dừng nghỉ: chỉ cần cắm xuống đất là có thể đứng thở vài hơi mà không phải hạ hàng, tiết kiệm sức và thời gian. Cứ ba đến năm phút họ lại nghỉ một lần, uống một ngụm nước, rồi đi tiếp.

Đường chữ chi, cây gậy và đôi giày 25 tệ

Người mới bao giờ cũng thắc mắc vì sao thợ gánh đi đường dích dắc. Đó là kinh nghiệm truyền từ đời này sang đời khác: men theo hình chữ chi thì đầu đòn gánh phía trước không đập vào mặt bậc, và lực dồn xuống đầu gối cũng nhẹ hơn nhiều so với việc leo thẳng. Đổi lại, quãng đường họ đi dài gần gấp đôi quãng đường của khách.

Ông Wu Gongyin, biệt danh “Trâu Lớn”, người được đồng nghiệp nhắc đến như một trong những người khỏe nhất ở Hoàng Sơn, kể rằng mỗi chuyến ông gánh khoảng 100 kg, từ trạm trung chuyển Vân Cốc lên điểm đến dài 3,5 km đường núi, mất hơn hai tiếng, và ông đi hai chuyến mỗi ngày — tổng cộng 200 kg hàng và 14 km đường núi. Trên đường, thứ ông sợ nhất là trượt chân, nên nhiều năm liền chỉ mua một loại giày lao động rằn ri giá 25 tệ, mỗi năm mòn sáu đôi. Điều ông chưa từng nói với con gái mình: suốt 23 năm, cô vẫn không biết bố làm gì trên núi.

Những con số của một nghề nặng

Hoàng Sơn hiện có khoảng 140 kiêm vận viên, độ tuổi trung bình chừng 55. Đây là lực lượng gần như duy nhất giữ cho các khách sạn, nhà hàng và công trình trên đỉnh núi hoạt động, bởi sau ga cáp treo, hàng hóa vẫn còn phải đi bộ vài trăm mét đến vài kilômét đường bậc thang mới tới nơi.

Con số đáng chú ý nhất không nằm ở cân nặng, mà ở tuổi nghề. Rất nhiều người đã gắn bó hai, ba chục năm và nuôi con học đại học bằng từng chuyến hàng. Cũng vì vậy, bài toán nhân lực của Hoàng Sơn không phải “có đủ hàng để chở không”, mà là “còn bao nhiêu người gánh nổi”.

Từ “phu khiêng” đến “nhân viên vận chuyển”

Ở Hoàng Sơn, người gánh hàng vốn được gọi là “phu khiêng Hoàng Sơn”. Họ từng là những nhóm tự do, nhận hàng theo chuyến. Từ năm 2013, các nhóm này được sáp nhập và giao cho công ty du lịch của tỉnh quản lý thống nhất; khu ở được xây lại, có phòng ngủ, nhà ăn, phòng tắm nước nóng 24 giờ, phòng giặt và phơi đồ, nhà sách, phòng sinh hoạt, wifi, đồng phục và khám sức khỏe định kỳ. Tên nghề cũng đổi thành kiêm vận viên — lần đầu tiên sau nhiều thế kỷ, người gánh núi được đối xử như người lao động có chế độ.

Nhiều du khách biết đến nghề này qua bài tản văn “Khiêu sơn công” của nhà văn Phùng Ký Tài, viết năm 1981 và được đưa vào sách giáo khoa tiểu học từ năm 1983. Cần nói rõ một chi tiết dễ nhầm: bài văn ấy viết về núi Thái Sơn ở Sơn Đông, không phải Hoàng Sơn. Nhưng cái tên khiêu sơn công thì đã theo nó đi khắp Trung Quốc, và ở Hoàng Sơn người ta vẫn dùng nó song song với tên nghề chính thức.

Máy bay không người lái và chỗ đứng của con người

Từ tháng 5 năm 2023, Hoàng Sơn thử nghiệm vận chuyển hàng bằng máy bay không người lái trên tuyến cố định dài 3,2 km từ Từ Quang Các lên Thiên Hải. Mỗi chuyến bay chở tối đa 30 kg và chỉ mất khoảng 17 phút cho một vòng khứ hồi, trong khi người gánh phải mất một đến hai tiếng cho đoạn tương tự. Đến tháng 10 năm 2025, tuyến bay này đã thực hiện hơn 106.000 chuyến và vận chuyển hơn 2.268 tấn hàng, cao điểm nhất 6 tấn một ngày.

Vậy mà đội gánh vẫn còn 140 người. Lý do rất cụ thể: hàng dễ vỡ, thiết bị chính xác, các chuyến giao lẻ đến từng khách sạn, và những ngày gió lớn, mưa tuyết hoặc hàng quá khổ đều nằm ngoài khả năng của máy. Ở núi Thái Sơn, đội gánh từng có hơn 300 người trước năm 2010, nay chỉ còn hơn mười người với tuổi trung bình trên 50. Ở Lão Quân Sơn, ban quản lý núi còn công khai từ chối dùng máy bay và robot để giữ việc làm cho 37 người gánh, với lý do giản dị: “Họ mới là người phát ngôn của ngọn núi.”

Nếu bạn muốn tận mắt nhìn thấy họ

Thời điểm dễ gặp nhất là buổi sáng, khoảng 6 giờ đến 9 giờ, khi các đoàn hàng rời ga cáp treo hoặc các trạm trung chuyển để lên khách sạn trên đỉnh. Các tuyến quanh Vân Cốc, Bạch Nga Lĩnh, khu Bắc Hải, đoạn Quang Minh Đỉnh – Phi Lai Thạch – Bài Vân Đình là nơi khách hay gặp đoàn gánh nhất. Mùa mưa và mùa tuyết họ đi chậm hơn, cũng dễ nhìn thấy hơn, vì hàng phải phủ bạt và đường trơn.

Giá vé tham khảo theo chính sách công bố cho giai đoạn 2026: mùa thường (21 tháng 1 đến 19 tháng 12) vé vào cửa 190 tệ, nửa giá 95 tệ; mùa đông (20 tháng 12 đến 20 tháng 1) còn 150 tệ và 75 tệ. Cáp treo Vân Cốc và Thái Bình 80 tệ một chiều mùa thường, 65 tệ mùa đông; cáp treo Ngọc Bình 90 tệ và 75 tệ; cáp treo Tây Hải 100 tệ và 80 tệ; xe buýt trung chuyển trong khu 19 tệ một chiều. Đây là mức giá của giai đoạn trước, bạn nhớ kiểm lại trước khi đi vì chính sách giá được công bố lại mỗi năm.

Vài điều nên làm khi gặp một đoàn gánh trên bậc thang: đứng nép vào lan can và nhường nửa lối bên trong, đừng chặn ngay khúc quanh, đừng kéo tay hay chạm vào đòn gánh vì họ đang giữ thăng bằng bằng cả cơ thể. Cũng đừng nói với họ bằng giọng thương hại. Ở Hoàng Sơn đang áp dụng nguyên tắc “rau sạch lên núi, rác và chăn ga xuống núi”, nên ăn hết suất của mình và mang rác xuống theo đúng là cách cảm ơn thiết thực nhất: vào dịp cao điểm, mỗi ngày có hàng chục tấn rác được gánh xuống con đường ấy.

Trên đỉnh, một chai nước có thể đắt hơn dưới chân núi vài lần, và người ta thường lấy đó làm cớ để phàn nàn. Nhưng nếu bạn từng đứng ở khúc quanh chữ chi mà nghe tiếng thanh chống cắm xuống đá, tiếng thở dài rồi tiếng bước chân nặng nề đi tiếp, bạn sẽ hiểu chai nước đó đã đi qua bao nhiêu bậc thang để tới tay mình. Nghề gánh núi không phải là hình ảnh đẹp để chụp ảnh, cũng không phải là di sản để trưng bày. Nó là một nghề đang lùi dần, và mỗi người gánh còn trụ lại trên Hoàng Sơn đều đang giữ một phần của ngọn núi ấy trên vai.

Nguồn: (Trung Tân Xã An Huy, “黄山挑山工为何更名‘肩运员’？” — Vì sao phu khiêng Hoàng Sơn đổi tên thành kiêm vận viên, 9-8-2023) · (Trung Quốc Tân Văn Xã, “黄山挑山工：一天挑担200公斤走14公里山路” — một ngày gánh 200 kg, đi 14 km đường núi, 30-4-2018) · (Hoàn Cầu Võng qua Sina, “5G-A赋能无人机‘接棒’挑山工” — máy bay không người lái tiếp sức khiêu sơn công, 8-12-2025) · (Công Nhân Nhật Báo qua The Paper, “受科技的冲击，挑山工还会在这条路上走多久？” — Sức ép của công nghệ: khiêu sơn công còn đi trên đường này bao lâu, 1-12-2025) · (Chính quyền thành phố Hoàng Sơn, chính sách giá vé vào cửa và cáp treo Hoàng Sơn)

Nguồn: (Trung Tân Xã An Huy, “黄山挑山工为何更名‘肩运员’？” — Vì sao phu khiêng Hoàng Sơn đổi tên thành kiêm vận viên, 9-8-2023) · (Trung Quốc Tân Văn Xã, “黄山挑山工：一天挑担200公斤走14公里山路” — một ngày gánh 200 kg, đi 14 km đường núi, 30-4-2018) · (Hoàn Cầu Võng qua Sina, “5G-A赋能无人机‘接棒’挑山工” — máy bay không người lái tiếp sức khiêu sơn công, 8-12-2025) · (Công Nhân Nhật Báo qua The Paper, “受科技的冲击，挑山工还会在这条路上走多久？” — Sức ép của công nghệ: khiêu sơn công còn đi trên đường này bao lâu, 1-12-2025) · (Chính quyền thành phố Hoàng Sơn, chính sách giá vé vào cửa và cáp treo Hoàng Sơn)