Thợ may Hàng Châu

Thợ may Hàng Châu: nghề đo áo bằng thời gian

Trong một tiệm may nhỏ trên con phố phía đông hồ Tây, người thợ đặt thước dây lên vai khách rồi đọc thành tiếng từng con số cho người ghi chép. Ông không hỏi khách muốn áo rộng hay ôm; ông hỏi khách sẽ mặc chiếc áo đó trong dịp nào, đi giày cao bao nhiêu, và có phải giơ tay lên để chào ai không. Đến khi chiếc áo hoàn thành, bộ số đo ấy thường đã lên tới mười lăm, hai mươi dòng — mỗi dòng là một cách để cơ thể được tôn lên mà không bị ép.

Ở Hàng Châu, may đo không chỉ là một dịch vụ. Đây là thành phố của tơ lụa từ nhiều thế kỷ, nơi lụa là một phần của lịch sử đô thị, và người thợ may là người đứng ở đoạn cuối của cả một chuỗi dài: con tằm, sợi tơ, khung dệt, xưởng nhuộm, chợ vải, rồi mới tới cây kim.

Vì sao nghề may ở Hàng Châu gắn với tơ lụa

Hàng Châu từng là kinh đô của nhà Nam Tống, và tơ lụa là mặt hàng đưa tên tuổi vùng đất này đi xa. Suốt nhiều thế kỷ, các xưởng dệt trong và quanh thành phố cung cấp lụa cho triều đình và cho thương nhân đường biển. Đầu thế kỷ hai mươi, một người thợ tên Đô Cẩm Sinh mở xưởng dệt tại Hàng Châu và nổi tiếng với kỹ thuật dệt tranh bằng chỉ tơ — sản phẩm của xưởng này từng được bán sang nhiều nước và trở thành một phần ký ức công nghiệp của thành phố.

Ngày nay, dấu vết của chuỗi ấy vẫn còn rất rõ. Bảo tàng Tơ lụa Trung Quốc nằm ngay ở Hàng Châu, trưng bày từ khung cửi cổ tới kỹ thuật dệt và nhuộm hiện đại. Chợ lụa lớn của thành phố vẫn bán đủ loại vải cho cả khách trong nước và người mua buôn nước ngoài. Và trong các con phố cổ, những tiệm may đo vẫn treo lên giá những tấm vải lụa đỏ, xanh, vàng mà người ta có thể chọn tại chỗ, mang về cho thợ cắt theo số đo của chính mình.

Ngày làm việc trong một tiệm may đo

Buổi sáng thường bắt đầu bằng việc sửa và hoàn thiện các đơn cũ: đơm khuy, lược lại đường viền, uốn cổ áo. Đây là phần việc âm thầm nhưng quyết định chất lượng, vì một chiếc áo dài Trung Quốc mặc đẹp hay không chủ yếu nằm ở cổ đứng, đường xẻ và cách cài khuy.

• Cổ đứng (立领): cao mấy phân, ôm tới đâu là chuyện phải đo chứ không được đoán. Cổ quá chặt làm người mặc mất tự nhiên, cổ quá rộng làm cả dáng áo đổ.
• Đường xẻ (开衩): xẻ trước, xẻ sau, xẻ hai bên, dài tới đâu — mỗi lựa chọn ảnh hưởng tới việc người mặc bước lên bậc thềm hay ngồi xuống ghế có dễ hay không.
• Khuy thắt (盘扣): loại khuy làm từ chính dải vải cuộn lại thành nút. Đây là chi tiết tốn thời gian nhất trong một chiếc áo may tay, và cũng là chi tiết người sành nhìn vào đầu tiên để biết hàng thật hay hàng nhanh.
• Đường viền (滚边): dải vải nhỏ viền quanh cổ, tay và tà áo. Màu của đường viền là chỗ người thợ thể hiện mắt thẩm mỹ: nó có thể lệch tông để làm nổi tấm vải chính, hoặc cùng tông để chiếc áo trông kín đáo.

Buổi chiều là thời gian đo khách và cắt vải. Người thợ may giỏi thường không cắt ngay sau khi đo, mà vẽ trước một bản rập giấy theo số đo, khách thử bản rập bằng vải mộc, rồi mới cắt vải thật. Với một bộ đồ may tay, quá trình này có thể kéo ba tới bảy ngày tuỳ độ cầu kỳ; với hàng đặt riêng cao cấp, thời gian tính bằng tuần, và khách phải tới thử hai tới ba lần.

Những con số của một chiếc áo may đo

Số đo của một chiếc áo dài truyền thống nhiều hơn nhiều so với số đo của một chiếc áo thun. Ngoài vòng ngực, vòng eo, vòng mông, chiều dài áo, người thợ còn ghi: độ rộng vai, chiều dài tay, vòng bắp tay, vòng cổ tay, khoảng cách từ vai xuống eo, từ eo xuống gấu, chiều cao cổ áo, độ lệch vai phải và vai trái, và tư thế đứng của người mặc. Có tiệm còn đo thêm phần lưng để áo không bị cộm khi khách ngồi. Tổng cộng có thể lên tới hai mươi dòng số.

Đổi lại sự kỹ lưỡng ấy, giá của một chiếc áo may đo ở Hàng Châu trải rất rộng: từ mức vài trăm nhân dân tệ cho một chiếc đơn giản may bằng vải phổ thông, tới hàng nghìn, hàng chục nghìn nhân dân tệ cho hàng lụa đặt riêng, thêu tay, làm hoàn toàn bằng tay. Người mua trả tiền cho thời gian, không chỉ cho vải — một chiếc áo đường may thủ công có thể ngốn của người thợ nhiều ngày liền, và không thể rút ngắn bằng cách thuê thêm người.

Người thợ già và lớp trẻ

Phần lớn thợ may may đo lâu năm ở Hàng Châu đã nhiều tuổi. Họ học nghề theo cách cũ: vào tiệm làm học việc, quét nhà, gỡ chỉ, may gấu áo, rồi sau vài năm mới được cắt miếng vải đầu tiên. Thời gian học nghề kiểu đó thường kéo ba tới năm năm, và thứ được truyền lại không phải là công thức mà là tay nghề — cảm giác biết độ căng của mũi chỉ, biết khi nào dừng bàn ủi.

Lớp trẻ có nhiều lựa chọn khác. Các trường dạy nghề và trường đại học trong vùng đào tạo về công nghệ dệt may, thiết kế trang phục, nhưng phần lớn học viên ra trường đi làm thiết kế hoặc quản lý xưởng chứ ít người ngồi may tay cả đời. Vì vậy những kỹ năng như làm khuy thắt, thêu tay, xử lý lụa đang dần trở thành loại kỹ năng được ghi nhận như di sản hơn là một nghề phổ thông. Nhiều thành phố đã đưa nghề may truyền thống vào danh mục nghề thủ công cần bảo tồn, và mở lớp truyền nghề cho người trẻ.

Điều thú vị là chính người trẻ lại đang kéo nghề này sống lại. Trào lưu mặc trang phục cổ truyền trong đời sống hằng ngày, và trào lưu chụp ảnh trong trang phục cổ, khiến nhu cầu về đồ may đo tăng lên. Nhiều tiệm may ở Hàng Châu hiện có hai dòng khách: khách lớn tuổi đặt đồ để mặc trong dịp trang trọng, và khách trẻ đặt đồ để mặc, để chụp ảnh, hoặc để dùng trong các buổi lễ tốt nghiệp, lễ cưới hỏi theo phong cách truyền thống.

Khách của một tiệm may Hàng Châu

• Khách địa phương: đặt đồ cho đám cưới, đám hỏi, lễ mừng thọ, hoặc cho con cái trong dịp lễ. Đây là nhóm khách trung thành, quay lại theo chu kỳ nhiều năm.
• Khách từ nơi khác tới Hàng Châu: coi việc may một chiếc áo lụa tại thành phố lụa là một phần của chuyến đi, giống như mua trà Long Tỉnh tại chính vùng trồng trà.
• Đoàn làm phim và sân khấu: vùng phụ cận Hàng Châu có những khu trường quay lớn chuyên quay phim cổ trang, nên nhu cầu về trang phục dựng theo bản vẽ lịch sử là một mảng việc đáng kể của các tiệm may có tay nghề.
• Khách nước ngoài: thường đặt một tới hai món mang về, và là nhóm khách cần bản vẽ và giải thích rõ nhất, vì tay nghề may đo không còn phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới.

Lụa Hàng Châu: chọn, dùng và giữ

Không phải tấm vải nào bày ở chợ cũng là tơ tằm. Người trong nghề phân biệt bằng tay, bằng mùi và bằng cách thử: lụa tơ tằm thật mát khi áp vào da, có độ nặng rơi tự nhiên, và cháy thành tro vón chứ không chảy thành hạt cứng như sợi tổng hợp. Một số dòng lụa dệt theo kiểu truyền thống của vùng — hàng dệt mỏng có hoa nổi, hàng dệt trơn bề mặt bóng nhẹ, hàng xếp nhăn mặt vải — vẫn được bán phổ biến ở Hàng Châu, và chính những dòng này là nguyên liệu quen thuộc của các tiệm may đo.

Lụa tơ tằm cũng cần cách dùng riêng. Nó không hợp với máy giặt và nước nóng, không nên phơi trực tiếp dưới nắng gắt, và khi ủi phải để nhiệt thấp cùng một tấm vải lót. Áo lụa mặc nhiều mùa hè, ít mùa đông, nên người mua thường tính trước: một chiếc áo dài vừa phải may bằng lụa dày dùng được cho cả tiết trời mát, trong khi một chiếc lụa mỏng chỉ dùng mùa nóng. Đây cũng là lý do thợ may thường hỏi khách dùng đồ vào thời điểm nào trong năm trước khi đề nghị loại vải.

Điều gì giữ những tiệm may này còn sống

Công nghiệp may mặc đã làm ra hàng triệu chiếc áo có hình dáng giống nhau, với giá thấp hơn nhiều lần một chiếc áo may đo. Vậy những tiệm may truyền thống sống bằng gì? Bằng ba thứ khó thay thế.

• Cơ thể không ai giống ai: người vai lệch, người tay dài, người lưng dày, người cần áo rộng ở phần eo vì lý do sức khoẻ. Hàng may sẵn được cắt cho một cơ thể trung bình, và cơ thể trung bình không tồn tại.
• Tính nghi lễ: những dịp quan trọng vẫn đòi đồ đặt riêng, vì đồ đặt riêng là bằng chứng của sự chuẩn bị. Một chiếc áo may cho ngày cưới không mua sẵn theo số được.
• Ký ức: không ít khách mang tới một tấm ảnh cũ chụp bà hoặc mẹ trong một chiếc áo nào đó, và đề nghị thợ làm lại gần giống. Đây là loại đơn không có hàng tương đương trong cửa hàng thời trang.

Ở Hàng Châu, ba thứ đó đủ để những tiệm may còn lại có việc quanh năm. Nhưng để có người tiếp tục ngồi đơm từng chiếc khuy thắt trong hai mươi năm tới là câu hỏi chưa có lời đáp — bởi thứ đang thiếu không phải là vải, mà là thời gian của một người chịu dành cả đời cho một cây kim.

Điều đọng lại

Một chuyến tới Hàng Châu nhìn từ góc nghề may sẽ thấy thành phố này không chỉ có hồ Tây và trà Long Tỉnh. Nhìn kỹ hơn, thành phố được dựng bằng sợi: sợi tơ ở bảo tàng, sợi vải ở các chợ lụa, và những sợi chỉ mảnh chạy qua tay người thợ trong các con phố nhỏ, mỗi năm một ít, vẫn đủ để giữ cho cả một nghề không tắt.

Nguồn: Bảo tàng Tơ lụa Trung Quốc tại Hàng Châu — Lịch sử tơ lụa Hàng Châu và kỹ thuật dệt, nhuộm truyền thống · Chính quyền thành phố Hàng Châu — Nghề thủ công truyền thống và công tác bảo tồn nghề may đo · Chiết Giang Nhật Báo — Những tiệm may lâu năm ở Hàng Châu và lớp thợ đang truyền nghề cho người trẻ · Tân Hoa Xã — Lụa tơ tằm và chuỗi giá trị dệt may vùng đồng bằng sông Tiền Đường · Cục Văn hoá và Du lịch tỉnh Chiết Giang — Trang phục cổ truyền, trào lưu mặc trang phục cổ và nhu cầu may đo tại các thành phố du lịch