Nhân viên giao hàng Trung Quốc: người chạy đua với đồng hồ đếm ngược

Nhân viên giao hàng Trung Quốc: người chạy đua với đồng hồ đếm ngược

Ở bất kỳ ngã tư nào của một thành phố Trung Quốc, cứ vài phút lại có một chiếc xe điện chở thùng giữ nhiệt vụt qua. Người lái mặc đồng phục xanh hoặc vàng, điện thoại gắn trên ghi-đông, mắt liếc màn hình. Họ là những người giao đồ ăn — trong tiếng Trung gọi là "kỵ sĩ ngoại mại" — và đây là một trong những nghề đông người nhất của nền kinh tế số.

Nghề gì và do ai tổ chức

Ngoại mại — đặt đồ ăn qua ứng dụng rồi giao tận cửa — bùng nổ từ khoảng giữa thập niên 2010. Hai nền tảng lớn nhất là Mỹ Đoàn và Ngạc Liễu Mạ (thuộc Alibaba). Mỹ Đoàn ra đời năm 2010, còn Ngạc Liễu Mạ có trước đó vài năm. Trong hơn một thập niên, hai cái tên này biến việc đặt một bát mì qua điện thoại thành thói quen của hàng trăm triệu người.

Người giao hàng hoạt động theo hai mô hình. Một là đội trực thuộc nền tảng, gọi là "chuyên tống", có ca, có quản lý, có thưởng phạt rõ ràng. Hai là "chúng bao" — hình thức nhận đơn tự do, ai đăng ký cũng vào, tự chọn giờ, tự chịu rủi ro. Phần lớn lao động mới gia nhập chọn cách thứ hai, rồi nếu muốn thu nhập ổn định hơn thì chuyển sang đội chuyên.

Dụng cụ của nghề gọn gàng tới mức đáng ngạc nhiên: một chiếc xe điện, một thùng giữ nhiệt buộc sau yên, một giá đỡ điện thoại, một viên pin dự phòng — và ở nhiều thành phố là dịch vụ đổi pin trong vài chục giây thay vì ngồi chờ sạc. Có người thuê xe theo tháng, có người tự mua.

Một ngày của người chạy đơn

Ca làm bắt đầu quanh chín giờ sáng, thấp điểm tới khoảng mười một giờ, rồi vỡ ra đúng ngọ trưa. Từ mười một giờ tới một giờ chiều là khoảng thời gian khốc liệt nhất: hàng quán nghẽn, thang máy chật, khách sốt ruột. Chiều lặng hơn, rồi đỉnh thứ hai ập tới từ năm giờ tới tám, chín giờ tối. Nhiều người chạy tới mười giờ đêm, có người tới mười một giờ, và kết thúc bằng việc đếm lại số đơn, số tiền bị phạt và số tiền thưởng trong ngày.

Tiền công tính theo đơn, cộng thưởng theo số lượng, trừ phạt khi trễ hoặc khi bị khách đánh giá thấp. Một công bố của Mỹ Đoàn cho biết chỉ riêng năm 2023 đã có khoảng 7,45 triệu người từng kiếm thu nhập qua nền tảng này, với tổng chi trả cho người giao hàng vào khoảng 80 tỉ nhân dân tệ — tính ra trung bình mỗi đơn chỉ vài nhân dân tệ. Con số ấy cho thấy vì sao muốn có thu nhập kha khá, người ta buộc phải nhận thật nhiều đơn. Những ngày mưa và ngày nắng gắt lại là ngày kiếm được hơn, vì có phụ cấp thời tiết — nên cũng là ngày nguy hiểm nhất.

• Mưa: đường trơn, tầm nhìn kém, nhưng đơn tăng vọt.
• Nắng gắt: nhiều người ngại ra ngoài nên đặt qua ứng dụng, người chạy kiệt sức nhanh hơn.
• Cuối tuần và ngày lễ: cao điểm kéo dài từ trưa tới tận khuya.
• Tết: phần lớn người về quê, thành phố thiếu người chạy, tiền đơn tăng nhưng nhiều quán đóng cửa.

Đồng hồ đếm ngược và thuật toán

Thứ quyết định công việc của người giao hàng không phải một ông chủ, mà là một thuật toán. Ứng dụng tự tính thời gian giao chuẩn, tự phân đơn theo khoảng cách, điểm tín nhiệm và lịch sử làm việc. Nếu một đơn tới muộn, điểm bị trừ; điểm thấp đi thì đơn được phân ít đi; đơn ít thì thu nhập giảm. Đó là một chuỗi nhân quả khép kín mà người lao động hầu như không nhìn thấy, chỉ cảm nhận bằng tiếng chuông báo còn bao nhiêu phút.

Năm 2020, một bài điều tra của tạp chí Nhân Vật mang tựa đề "Kỵ sĩ ngoại mại, mắc kẹt trong hệ thống" gây chấn động dư luận Trung Quốc. Bài viết dẫn lại việc thời gian giao tiêu chuẩn bị rút ngắn dần qua các năm: từ khoảng bốn mươi tám phút xuống ba mươi tám phút, rồi tiếp tục giảm thêm. Cùng với đó, những số liệu về tai nạn của người giao hàng ở các thành phố lớn được nhắc tới như một hồi chuông cảnh báo.

Điều khiến câu chuyện này khó giải quyết là ai cũng có lý của mình. Khách muốn đồ ăn còn nóng. Nền tảng muốn cạnh tranh. Người giao hàng muốn thêm đơn. Nhưng người chạy chính là người duy nhất phải trả giá bằng thân thể: có khảo sát cho thấy phần lớn người giao hàng thừa nhận bỏ bữa vì sợ trễ, và một tỉ lệ đáng kể từng gặp hoặc suýt gặp tai nạn khi chạy đua thời gian. Vượt đèn đỏ và đi ngược chiều trở thành chuyện thường ngày, không phải vì họ không biết luật.

Khi nhà nước vào cuộc

Trước sức ép dư luận, Trung Quốc bắt đầu siết quản lý. Hướng dẫn của các cơ quan chức năng đặt ra yêu cầu nền tảng phải minh bạch thuật toán hơn, phải tham khảo ý kiến công đoàn và đại diện người lao động khi đặt quy tắc phân đơn, định giá và ước tính thời gian giao. Việc đưa thuật toán cho cơ quan quản lý thẩm định dần trở thành nghĩa vụ, không còn là lựa chọn. Các nền tảng cũng bổ sung phụ cấp thời tiết khắc nghiệt, đồ giảm nhiệt cho người chạy và những khoá đào tạo an toàn.

Song song đó là một thực tế khác: nghề này đang dư người. Khi kinh tế chững lại và nhiều nhà máy cắt giảm lao động, một lượng lớn người mất việc đổ vào giao hàng, gọi xe và các nền tảng khác. Số người tăng, số đơn không tăng tương ứng, nên thu nhập bình quân giảm. Không ít người phải chạy hơn mười tiếng một ngày mà vẫn kiếm được ít hơn năm trước.

Vì sao họ vẫn chạy

Nếu hỏi vì sao không bỏ nghề, câu trả lời thường rất giản dị. Không cần bằng cấp, không cần phỏng vấn, không đòi tuổi tác đẹp — đăng ký là chạy được ngay, tiền về theo tuần. Với người vừa mất việc ở quê lên thành phố, với người trung niên khó xin vào nhà máy, với sinh viên cần tiền đóng học phí, đây là một lối vào nhanh nhất. Cái giá là một cơ thể mòn dần trên yên xe, một tấm bảo hiểm không đầy đủ, và một công việc mà hôm nay có, ngày mai thuật toán có thể khiến nó khó hơn.

Nhìn những chiếc thùng giữ nhiệt lao vun vút qua ngã tư, người ta thấy một nghề mới của Trung Quốc hiện đại, sinh ra từ điện thoại thông minh, nuôi sống hàng triệu gia đình, và cũng đang đặt ra một câu hỏi mà cả nước chưa trả lời xong: nhanh tới đâu thì còn là dịch vụ, và nhanh tới đâu thì bắt đầu là sự bóc lột.

Nguồn: Tạp chí Tri thức — Thuật toán vô cảm với shipper Trung Quốc · Kenh14 — Nhân phẩm của shipper giao đồ ăn: Giữ thẳng lưng trước sự vô tình của thuật toán · CafeF — Trung Quốc chuẩn hóa quy tắc lao động cho shipper, người giao hàng · Soha — Đằng sau mỗi đơn hàng là một con người đang chạy để sống · VietnamBiz — Dư thừa shipper, tài xế công nghệ tại Trung Quốc