Nghệ nhân cắt giấy Trung Quốc: một tờ giấy đỏ và cả một đời kéo

Nghệ nhân cắt giấy Trung Quốc: một tờ giấy đỏ và cả một đời kéo

Người đàn ông trong tấm ảnh cúi xuống rất thấp, mắt gần như áp vào tờ giấy xanh, tay phải cầm kéo và cắt liền một mạch không nhấc lên. Trên bàn không có hình mẫu, không có bản vẽ. Hình con vật đã nằm sẵn trong đầu, và tay kéo chỉ đang chép lại nó ra giấy.

Đó là cách làm việc của một nghệ nhân cắt giấy Trung Quốc — nghề mà tiếng Trung gọi là "tiễn chỉ", cắt giấy. Nó là một trong những nghề dân gian lâu đời nhất còn tồn tại, và cũng là một trong những nghề kỳ lạ nhất: nguyên liệu rẻ nhất trong các nghề thủ công, nhưng lại đòi hỏi tay nghề khó thay thế nhất.

Nghề này cũ, nhưng không cổ đến mức người ta tưởng

Cắt giấy chỉ có thể ra đời sau khi có giấy. Giấy được người Trung Quốc làm ra từ thời Hán, và tới thời Nam Bắc triều thì đã có những mẫu cắt giấy còn lại tới ngày nay, được tìm thấy ở vùng Thổ Lỗ Phồn thuộc Tân Cương — đó là những mẫu hoa văn tròn cắt từ giấy, được xác định có niên đại khoảng thế kỷ thứ sáu. Đây là bằng chứng vật chất sớm nhất và cũng là căn cứ để nói rằng cắt giấy không phải trò chơi mới.

Đến thời Đường và Tống, cắt giấy đã phổ biến trong đời sống thường ngày và gắn chặt với lễ Tết. Người ta dán giấy cắt lên cửa sổ và gọi đó là "hoa cửa sổ"; dán lên cửa ra vào để xua điều không may; dán chữ song hỷ trong đám cưới. Cái quyết định sự sống của nghề không phải kỹ thuật, mà là phong tục: chỉ cần người ta còn dán giấy đỏ lên cửa mỗi dịp Tết, nghề còn việc.

Ba vùng, ba lối

Cắt giấy Trung Quốc không phải một phong cách duy nhất. Mỗi vùng có chất liệu, mẫu mã và kỹ thuật riêng, và người trong nghề phân biệt rất rõ:

• Vùng Uý Huyện, tỉnh Hà Bắc (Yuxian): nổi tiếng với lối cắt rồi nhuộm màu từng lớp — nghệ nhân cắt hình rồi dùng nhiều màu điểm lên, tạo ra những mẫu nhiều màu rực rỡ khác hẳn lối đỏ đơn sắc.
• Vùng Sơn Đông, trong đó có huyện Cao Mật: mẫu khoẻ, nét đậm, chịu ảnh hưởng của tranh dân gian và phong cách tạo hình thô mộc phương Bắc.
• Vùng Dương Châu (Giang Tô): nổi tiếng ở lối cắt tinh tế, mảnh, nhiều chi tiết nhỏ, thường dùng kỹ thuật khắc bằng dao thay vì kéo.
• Miền Nam, như Phật Sơn (Quảng Đông): chịu ảnh hưởng của đồng bằng sông nước, mẫu cắt thường nhiều lớp, nhiều chi tiết hoa lá và chim cá.

Cần nói thẳng rằng ranh giới giữa các vùng không tuyệt đối và ngày nay các mẫu được sao chép lẫn nhau rất nhiều, đặc biệt sau khi mẫu được bán và chia sẻ trên mạng. Nhưng lối làm thì vẫn khác, và người sành nhìn nét là phân biệt được.

Cắt bằng kéo và cắt bằng dao

Có hai cách cắt, và đây là điểm phân biệt quan trọng nhất trong nghề:

• Cắt bằng kéo: mỗi lần chỉ cắt được một mảng giới hạn — vì kéo phải luồn được vào miếng giấy. Muốn cắt vòng tròn kín ở giữa, người thợ phải xuyên mũi kéo qua giấy để bắt đầu. Tay nghề thể hiện ở chỗ tay không nhấc lên, không dừng, không chỉnh.
• Khắc bằng dao: người thợ đặt một chồng nhiều lớp giấy lên một bảng mềm (thường là sáp), rồi khắc theo mẫu bằng dao nhỏ. Cách này cho phép làm nhiều bản giống nhau trong một lần, và cho phép đường nét mảnh, phức tạp hơn kéo. Bù lại, nó cần bản mẫu — và vì thế nó gần với sản xuất hơn là sáng tác.

Người cắt bằng kéo thường tự gọi mình là người cắt; người khắc bằng dao gần với nghề in và nghề trang trí nhà hơn. Ranh giới này cũng giải thích vì sao nhiều nghệ nhân được biết tới ngày nay lại thuộc nhóm cắt tay: chỉ cần kéo và giấy là trình diễn được, không cần bàn khắc, bảng sáp và dao.

Bắt đầu học từ đâu

Trẻ con ở nhiều vùng Trung Quốc được học cắt giấy trước cả khi học viết đẹp. Cách truyền nghề cổ điển rất cụ thể:

• Học bằng mẫu có sẵn: người thợ đặt một mẫu cũ lên tờ giấy mới rồi cắt theo, coi như học lại đường nét. Từ mẫu đó, người học tự đổi chi tiết để tạo mẫu mới.
• Mẫu hun khói: một kỹ thuật cũ để sao mẫu — người ta áp tờ giấy trắng lên mẫu gốc rồi hun khói cho muội bám thành hình trên giấy, rồi lấy nét đó làm bản vẽ. Đây là cách sao mẫu phổ biến trước khi có máy photocopy.
• Học gấp giấy: nhiều mẫu đối xứng được làm bằng cách gấp giấy hai hoặc bốn lần rồi cắt, mở ra thành hoa văn đối xứng. Đây là bước cơ bản mà hầu như mọi người cắt giấy đều bắt đầu.
• Học ý nghĩa: học kéo là phần dễ. Phần khó là biết hình nào đi với việc gì — con dơi đi với phúc, quả lựu đi với con đàn cháu đống, cá chép đi với dư dả, chữ song hỷ đi với đám cưới.

Một tờ giấy mang nghĩa gì

Cắt giấy Trung Quốc là một hệ thống ký hiệu, không chỉ là hoa văn. Hầu hết hình dùng trong nghề đều là lối chơi chữ hoặc biểu tượng:

• Con dơi đọc gần giống chữ "phúc", nên dơi là phúc.
• Con cá chép đồng âm với chữ "dư", nên cá là sự dư dả, "năm nào cũng dư".
• Quả lựu nhiều hạt tượng trưng cho nhiều con cháu.
• Long phụng dùng trong hôn lễ, tượng trưng cho đôi lứa và sự sum vầy.
• Chữ song hỷ là hình cắt phổ biến nhất trong đám cưới, dán trên cửa buồng, trên đồ sính lễ, trên cửa sổ.

Chính vì gắn với nghi lễ, cắt giấy có một đặc điểm kinh tế thú vị: nó bán theo dịp, không bán theo sản phẩm. Cả năm làm mẫu, gần Tết mới bán mạnh; đám cưới thì mua cả bộ; hội chùa là chỗ đông khách nhất.

Giấy, màu và chuyện bền

Vật liệu của nghề này rẻ nhưng không dễ. Giấy cắt thường dùng loại mỏng và dai như giấy tuyên, hoặc giấy màu phủ keo. Giấy quá dày thì khó cắt nét nhỏ; giấy quá mỏng thì đứt khi khắc nhiều lớp. Màu đỏ là màu chủ đạo vì nó gắn với may mắn, nhưng ở Uý Huyện người thợ dùng cả vàng, xanh, tím và nhuộm phối màu.

Nghề này có một điểm yếu cố hữu: giấy là vật liệu không bền. Giấy cắt dán ngoài cửa sổ phai màu rồi rách sau một mùa mưa nắng; giấy dán trong đám cưới bị bỏ đi sau lễ. Vì vậy hầu hết sản phẩm của nghề được thiết kế để dùng một lần hoặc một mùa — đây vừa là lý do nghề luôn có việc làm lại, vừa là lý do những mẫu cắt giấy cổ còn lưu lại rất ít.

Sống bằng nghề cắt giấy hôm nay

Cắt giấy không phải nghề dễ sống, và cần nói rõ điều đó. Người làm nghề thường có nhiều nguồn thu cộng lại:

• Bán theo dịp Tết và theo đám cưới: nguồn thu truyền thống, số lượng lớn nhưng giá thấp.
• Bán cho khách du lịch và nhà sưu tầm: giá cao hơn nhiều nếu là tác phẩm cắt tay tỉ mỉ, và khách này ngày càng đông ở các đô thị lớn.
• Dạy học: nhiều nghệ nhân sống thêm bằng cách mở lớp, dạy cho học sinh phổ thông, cho khách tham quan hay cho trường học. Trong tấm ảnh người nghệ nhân đứng cắt giấy trước máy chiếu kèm dòng chữ hướng dẫn và một lớp học trò ngồi cắt theo, đó chính là mô hình phổ biến hiện nay.
• Thiết kế và chuyển thể: mẫu cắt giấy dùng cho thiệp, bao lì xì, hộp quà, logo, trang trí sự kiện. Đây là phần việc trẻ nhất của nghề.
• Công nhận di sản: nghệ thuật cắt giấy nằm trong danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia, và những người được công nhận là người kế thừa có thêm cơ hội được mời trình diễn, được hỗ trợ và được đưa vào chương trình học đường.

Điều đáng chú ý là cắt giấy không hề mất khách, chỉ đổi cách bán. Người mua nay không nhất thiết mua để dán cửa sổ — họ mua để treo khung, để tặng, để dạy con. Nghề vẫn sống, nhưng sống nhờ chuyển từ vật dùng một mùa thành vật trưng bày.

Điều gì đang thay đổi

Hai thay đổi đang định hình nghề này. Thứ nhất là chuyện dùng chung mẫu: khi ảnh mẫu cắt giấy có thể tải về từ điện thoại, lợi thế của người thợ chuyển từ "có mẫu đẹp" sang "cắt được mẫu khó bằng tay". Thứ hai là sự tham gia của trường học: cắt giấy là môn dễ đưa vào lớp học vì vật liệu rẻ, an toàn với trẻ và có kết quả nhìn thấy ngay, nên nó trở thành một trong những nghề thủ công được dạy rộng nhất.

Điều đọng lại

Nghề cắt giấy gói gọn một điều đơn giản: càng ít vật liệu thì càng lộ tay nghề. Không có gỗ, không có vàng bạc, không có lò nung — chỉ một tờ giấy và một lưỡi kéo. Chính vì thế, nó là nghề khó giả: một vết cắt lệch không sửa được, và một tác phẩm cắt tay tỉ mỉ thì không thể làm vội.

Người nghệ nhân trong ảnh không nhìn xuống tờ giấy. Ông biết mình đang cắt cái gì. Đó có lẽ là định nghĩa gọn nhất của tay nghề trong nghề này.

Nguồn: Bộ Văn hoá và Du lịch Trung Quốc — Nghệ thuật cắt giấy trong danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia · Tân Hoa Xã — Nghệ nhân cắt giấy và các lớp truyền nghề ở Trung Quốc · Bảo tàng Dân gian tỉnh Hà Bắc — Cắt giấy Uý Huyện và kỹ thuật nhuộm màu · Nhân Dân Nhật Báo — Hoa giấy cửa sổ ngày Tết và sức sống của nghề cắt giấy · Viện Nghiên cứu Nghệ thuật Dân gian Trung Quốc — Hoa văn và ý nghĩa biểu tượng trong cắt giấy truyền thống