Người dạy võ ở Trung Quốc: ông thầy thái cực quyền buổi sớm

Người dạy võ ở Trung Quốc: ông thầy thái cực quyền và khoảng sân lúc mặt trời mọc

Mặt trời vừa lên khỏi đường chân trời thì người đàn ông đã đứng tấn giữa quảng trường. Hai tay mở, một chân trước một chân sau, bóng đổ dài trên nền đá. Không có võ đường, không có bảng hiệu, không có võ phục — chỉ có một người, một khoảng trống và một giờ cố định trong ngày.

Ở Trung Quốc, đó là hình ảnh quen thuộc nhất của nghề dạy võ. Nhưng đứng sau nó là cả một hệ thống lớn hơn nhiều: các dòng phái, các võ đường, các trường võ thuật, các kỳ thi lên đẳng và một hệ thống quản lý nhà nước đã chuẩn hoá võ thuật thành bài bản từ nhiều thập niên.

Người dạy võ được gọi là gì

Trong tiếng Trung, võ thuật là "vũ thuật". Người dạy võ thường được gọi là "sư phụ" hoặc "thầy" — và cách gọi này mang nghĩa nặng hơn chữ "giáo viên" rất nhiều. Quan hệ thầy trò trong võ thuật truyền thống không phải quan hệ mua bán khoá học, mà gần với quan hệ gia đình: thầy dạy nghề, chịu trách nhiệm về nhân cách, và học trò chịu trách nhiệm giữ danh dự môn phái.

Vì vậy nghi lễ nhận học trò chính thức vẫn tồn tại song song với các lớp học hiện đại. Người muốn theo nghề lâu dài có thể làm lễ bái sư trước bàn thờ tổ sư của môn phái, và từ đó được coi là người trong nhà. Các lớp học tính theo buổi, thu tiền theo tháng, thì không cần nghi lễ — học xong có thể nghỉ bất cứ lúc nào.

Thái cực quyền — môn võ đông người học nhất

Ở các thành phố Trung Quốc, dễ gặp nhất là người dạy thái cực quyền. Đây cũng là môn võ có lịch sử được ghi chép khá rõ: dòng Dương thức gắn với nhân vật Dương Lộ Thiền (1799–1872), người được cho là đã học từ gia đình họ Trần ở làng Trần Gia Câu, tỉnh Hà Nam, rồi truyền lại ở Bắc Kinh. Từ đó hình thành các dòng lớn như Trần thức, Dương thức, Ngô thức, Vũ thức và Tôn thức.

Bước ngoặt của thái cực quyền hiện đại là vào năm 1956, khi cơ quan thể dục thể thao nhà nước ban hành bộ "24 thức thái cực quyền giản hoá" — một bài ngắn, dễ học, chuẩn hoá, nhằm phổ biến cho đông đảo người dân. Bộ bài này giải thích vì sao buổi sáng ở công viên Trung Quốc người ta tập giống nhau: cùng một chuỗi động tác, cùng thứ tự, ở khắp các thành phố.

Năm 2020, thái cực quyền được UNESCO ghi danh vào danh sách đại diện di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Với người dạy võ, việc được công nhận ở tầm quốc tế có ý nghĩa thực tế: nó mở thêm lớp học, thêm khách nước ngoài và thêm nguồn tài trợ cho các câu lạc bộ.

Dạy ở đâu và dạy cho ai

Người dạy võ ở Trung Quốc làm việc ở năm loại chỗ rất khác nhau:

• Công viên và quảng trường: nhóm tập buổi sáng, thường do một người lớn tuổi có kinh nghiệm đứng ra dạy miễn phí cho hàng xóm. Đây không phải nghề kiếm tiền mà là hoạt động cộng đồng — nhưng nó chính là tầng đáy nuôi dưỡng văn hoá võ thuật.
• Võ đường tư nhân: mở lớp thu học phí, dạy trẻ em, người lớn, nhân viên văn phòng. Đây là nơi nghề dạy võ thực sự là một nghề kinh doanh.
• Trường học phổ thông: võ thuật được đưa vào giờ thể dục ở nhiều nơi, nên có nhu cầu giáo viên võ thuật và hợp đồng huấn luyện.
• Trường võ thuật quy mô lớn: những trung tâm đào tạo hàng nghìn học viên, nổi tiếng nhất nằm quanh khu vực Thiếu Lâm ở huyện Đăng Phong, tỉnh Hà Nam. Ở đây thầy dạy võ là người làm công ăn lương, dạy theo lịch và theo bài chuẩn.
• Dạy tư và dạy cho khách nước ngoài: kèm riêng theo giờ, hoặc dẫn lớp trải nghiệm ngắn cho du khách.

Nghề này kiếm sống thế nào

Thu nhập của người dạy võ chênh nhau rất lớn, và đây là chỗ cần nói thẳng: không có một con số chung nào đúng cho cả nước. Có thể nhìn vào cấu trúc thu nhập thường gặp:

• Học phí lớp: nguồn chính của võ đường tư nhân. Thu theo khoá, theo tháng hoặc theo số buổi. Số học trò — chứ không phải danh tiếng — quyết định thu nhập.
• Kèm riêng: đơn giá cao hơn nhiều lần lớp đông, nhưng phụ thuộc số giờ trống.
• Biểu diễn và sự kiện: lễ khai trương, hội chợ, lễ hội văn hoá. Với người dạy giỏi, đây là khoản đáng kể nhưng thất thường.
• Dạy trong trường học hoặc trung tâm: thu nhập ổn định hơn, thấp hơn làm riêng, nhưng có bảo hiểm và không phải tự lo học trò.
• Bán dụng cụ và phụ kiện: võ phục, gươm, quạt, gậy, giày. Phần lớn võ đường đều bán kèm.

Cần chú ý một thực tế: phần lớn người dạy võ ở Trung Quốc không sống hoàn toàn bằng dạy võ. Họ làm thêm nghề khác, hoặc dạy võ như nghề phụ buổi tối và cuối tuần. Số ít sống được hoàn toàn bằng nghề này thường thuộc các trường võ lớn, các câu lạc bộ gắn với thương hiệu, hoặc có danh phận truyền thừa rõ ràng.

Thầy và trò, giữa truyền thống và hợp đồng

Điều làm nghề dạy võ ở Trung Quốc khác với nghề dạy thể thao thông thường là lớp nghĩa của chữ "thầy". Trong truyền thống, thầy có quyền phán xét tư cách học trò, quyết định ai được học bài nào, ai được coi là người kế tục. Học trò phải giữ lễ: chào, thưa, không tự ý truyền bài cho người ngoài.

Ở các lớp học hiện đại, quan hệ đó nhạt dần. Học viên đóng tiền, học theo lịch, đổi trung tâm khi thấy phù hợp — và đó là quan hệ hợp đồng, không phải quan hệ môn phái. Nhiều thầy võ phàn nàn về điều này, nhưng cũng chính mô hình lớp học mới là nguồn thu nhập chính của họ. Đây là mâu thuẫn chưa có lời giải trong nghề: muốn giữ nghĩa thầy trò kiểu cũ thì khó sống, muốn sống được thì phải chấp nhận kiểu lớp học mới.

Nhà nước đứng ở đâu

Võ thuật Trung Quốc được quản lý khá chặt so với các nước khác. Có hiệp hội võ thuật ở trung ương và địa phương, có hệ thống bài quyền chuẩn, có các kỳ thi và xếp đẳng (hệ thống đẳng cấp được áp dụng từ cuối thập niên 1990). Với người dạy võ, việc có chứng nhận và đẳng cấp là một lợi thế cạnh tranh rất cụ thể khi mở lớp hoặc xin dạy ở trường.

Mặt khác, hệ thống chuẩn hoá này cũng là nguồn tranh cãi. Người theo lối truyền thống cho rằng bài chuẩn làm mất phần biến hoá và phần đối kháng của võ; người ủng hộ thì cho rằng chính chuẩn hoá giúp võ thuật phổ cập và được dạy trong trường học. Cuộc tranh cãi này kéo dài nhiều chục năm và không có dấu hiệu kết thúc.

Ai học, và vì sao học

Khách hàng của nghề dạy võ chia hai nhóm rất khác nhau:

• Nhóm lớn tuổi: tập thái cực quyền vì sức khoẻ — huyết áp, khớp, thăng bằng, và vì có chỗ gặp gỡ bạn bè mỗi sáng. Với họ, võ là sinh hoạt, không phải để đánh nhau.
• Nhóm trẻ và phụ huynh: cho con học võ để rèn thể lực, tính kỷ luật và tự vệ. Đây là nhóm khách trả tiền đều đặn nhất cho các võ đường.
• Người tập thể hình và thể thao đối kháng: tách sang các bộ môn như tán thủ (đối kháng của võ thuật Trung Quốc) hoặc võ tổng hợp, thường do lớp trẻ dạy — nhóm này ít quan tâm tới nghi lễ.

Chính vì khách học vì sức khoẻ là đông nhất, phần lớn người dạy võ ở đô thị Trung Quốc hôm nay thực chất đang dạy một môn rèn luyện thân thể có nguồn gốc võ thuật — chứ không phải dạy đánh.

Điều đọng lại

Hình ảnh người đàn ông đứng tấn một mình lúc mặt trời mọc có vẻ là chuyện nhỏ và riêng tư. Nhưng nó là phần nổi của một nghề lớn: phía sau là các dòng phái có lịch sử, các võ đường đang cạnh tranh từng học viên, các kỳ thi đẳng cấp, các trường võ hàng nghìn người, và một hệ thống quản lý nhà nước đã chuẩn hoá võ thuật thành bài bản.

Với người Việt Nam, chuyện này không hề xa: ở ta cũng có những ông thầy dạy võ trong sân chùa, trong nhà văn hoá, hay ở công viên buổi sáng. Khác biệt lớn nhất giữa hai nơi, nếu có, là mức độ tổ chức: ở Trung Quốc, nghề dạy võ có bài chuẩn, có đẳng cấp, có hiệp hội và có thị trường học viên rõ ràng — biến một việc truyền dạy mang tính cá nhân thành một nghề có hệ thống.

Nguồn: UNESCO — Thái cực quyền được ghi danh vào Danh sách đại diện di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại · Hiệp hội Võ thuật Trung Quốc — Hệ thống bài quyền chuẩn và xếp đẳng võ thuật · Tân Hoa Xã — Các lớp võ ở công viên và đời sống của người dạy võ ở đô thị · Nhân Dân Nhật Báo — Dạy và học thái cực quyền trong các thành phố Trung Quốc · Cục Thể dục và Thể thao Nhà nước Trung Quốc — Bộ 24 thức thái cực quyền giản hoá và chương trình phổ cập