Chủ xưởng may gia đình: một chiếc máy khâu và cả một cơ nghiệp

Chủ xưởng may gia đình: một chiếc máy khâu và cả một cơ nghiệp

Ở Hải Khẩu, tỉnh Hải Nam, có những xưởng may không có tường. Một chiếc bàn gỗ kê sát mép hè, một chiếc máy khâu đạp chân cũ, một cuộn chỉ, một cây kéo, một chiếc thước dây, và một người ngồi đó. Cả xưởng gói trong khoảng hai mét vuông, và cơ nghiệp của cả một gia đình nằm trong đó.

Người chủ xưởng may gia đình ở Trung Quốc không sản xuất quần áo để bán. Họ làm đúng thứ mà nhà máy không làm được: cắt một chiếc áo vừa với một cơ thể cụ thể, và sửa một chiếc áo đã mua nhưng không vừa. Đó là nghề cũ, từng đông người, rồi hẹp dần, và tới nay tồn tại bằng hai nguồn việc khá bền: đo may theo yêu cầu và sửa quần áo.

Một nghề đã hẹp lại trong ba mươi năm

Cách đây vài chục năm, tiệm may là chuyện bình thường ở mọi khu phố Trung Quốc. Người ta mua vải ở chợ, mang tới tiệm, chờ vài ngày rồi nhận áo. Khi quần áo may sẵn tràn ra từ các chuỗi cửa hàng và nhà máy, nghề này co lại rất nhanh. Trong một bài phỏng vấn của Tân Hoa Xã, một người thợ họ Lạc kể rằng trước kia cả con phố đều là tiệm may, còn nay khu vực đó không còn quá ba tiệm, và trong hơn một trăm người cùng vào nghề với ông, phần lớn đã chuyển sang việc khác. Một thợ may khác ở Giang Tô có ba mươi năm nghề kể rằng tay nghề của ông giờ chủ yếu dùng cho những việc nhỏ như lên lai và sửa quần áo.

Ở Tế Nam có một cặp vợ chồng mở tiệm may suốt ba mươi hai năm. Người vợ tên Phùng Hoa nói rằng chỉ cần khách còn cần thì nghề này còn phải có người làm, và điều đáng chú ý là gần đây bắt đầu có khách thuộc thế hệ sinh sau năm 1990 và sau năm 2000 tìm tới đặt may. Nhưng chồng bà, ông Tiết Lợi, cũng nói thẳng một câu đáng ghi lại: mùa thấp điểm vẫn là mùa thấp điểm, còn mùa cao điểm thì không còn cao điểm nữa.

Một ngày làm việc đo bằng đường kim

Thời biểu của một tiệm may gia đình đều đặn hơn nhiều so với nghề bán hàng ăn hay quán trà, nhưng số giờ ngồi thì không ít.

• Buổi sáng: mở cửa, trả hàng đã hẹn cho khách, nhận vải và nhận yêu cầu mới. Đây cũng là lúc đo lại số đo của những khách quen vì cơ thể họ đổi theo thời gian.
• Giữa buổi: cắt. Công đoạn cắt quyết định chiếc áo có vừa hay không, và cũng là công đoạn không thể làm nhanh, không thể làm ẩu.
• Chiều tới tối: may, lên lai, tra khoá, thử áo. Với quán nhỏ, đây là lúc tiếng máy khâu chạy liên tục.
• Cuối ngày: là, ủi, treo hàng lên mắc, gọi điện hẹn khách tới nhận.

Năng suất của nghề này thấp hơn nhiều so với hình dung của người ngoài. Một thợ ở chợ vải Nam Ninh cho biết với một chiếc váy kiểu đơn giản, làm liên tục cả ngày cũng chỉ được hai tới ba chiếc; còn kiểu phức tạp thì có thể phải mất một tuần, thậm chí mười ngày. Đây chính là điểm yếu của nghề may thủ công trong một xã hội đã quen với việc đặt hàng và nhận hàng trong hai ngày.

Chiếc máy khâu là cả một gia tài

Trong phần lớn các xưởng may gia đình, tài sản đắt nhất không phải bàn cắt mà là chiếc máy khâu. Nhiều thế hệ gia đình Trung Quốc sở hữu một chiếc máy khâu đạp chân hiệu Bướm hoặc hiệu Hoa Nam, mua từ thập niên 1970 hay 1980, và nó từng là một trong những món đồ đắt tiền nhất trong nhà. Có chiếc máy đã chạy qua ba thế hệ, được tra dầu, thay dây curoa, chỉnh kim, và vẫn may được.

Điều đó giải thích vì sao chi phí khởi nghiệp của nghề này rất thấp. Một người biết may có thể bắt đầu với một chiếc máy cũ, một bàn gỗ, một bộ kéo và thước, và không cần thuê mặt bằng lớn. Cái giá phải trả không nằm ở tiền mà nằm ở thời gian học nghề: để cắt được một chiếc áo vừa người, người thợ phải hiểu cơ thể, hiểu vải co giãn thế nào, hiểu đường may nào sẽ bung ở đâu. Đây là kiến thức truyền bằng tay, không đọc được trong sách.

Giá công, giá vải và thu nhập thật

Tiền công may là yếu tố khiến nghề này vừa khó sống vừa khó chết.

• Kiểu thường: tiền công vài chục tới khoảng một trăm nhân dân tệ một chiếc, tuỳ thành phố và tuỳ kiểu.
• Kiểu cầu kỳ: nếu khách muốn đẹp và cá nhân hoá, tiền công riêng cho việc may có thể lên tới hai tới ba trăm nhân dân tệ, một khoản không nhỏ với người tiêu dùng bình thường.
• Thu nhập của chủ tiệm nhỏ: một người thợ họ Bành ở Quảng Đông nói thu nhập của ông khoảng bốn tới năm nghìn nhân dân tệ mỗi tháng, và ông đánh giá là hơn đi làm thuê.
• Những nghề liên quan: với một người làm giày đo theo chân, giá một đôi thường từ một tới hai nghìn nhân dân tệ, còn giày cho bàn chân dị dạng có thể ba tới năm nghìn; tiền công cho một thợ lành nghề vào khoảng hai trăm nhân dân tệ một ngày.

Bên cạnh tiền công, chi phí thuê mặt bằng và giá vải đều tăng, nên biên lợi nhuận của tiệm may nhỏ rất mỏng. Nhiều chủ tiệm nói thẳng rằng giá cả chỉ cần nhích lên một chút là mất khách, vì khách hàng của họ rất nhạy với giá.

Hai nguồn việc giữ nghề sống

Nguồn việc thứ nhất là sửa quần áo. Khi mua hàng qua mạng trở thành thói quen, một lượng lớn quần áo được mua về nhưng không vừa, và thay vì gửi trả lại, nhiều người mang ra tiệm may nhờ sửa. Việc lên lai, thu quần, nới eo nghe nhỏ nhưng xuất hiện hằng ngày và mang lại dòng tiền đều đặn. Ở một số tiệm giặt là, công việc may chiếm khoảng hai mươi phần trăm doanh thu, phần còn lại đến từ giặt.

Nguồn việc thứ hai là lớp khách trẻ. Trong vài năm gần đây, một bộ phận người trẻ ở các thành phố lớn quay lại chợ vải để tự chọn vải rồi đặt may. Họ không mua vì rẻ, mà mua vì vừa người và vì cảm giác có một món đồ riêng. Có người đặt một chiếc áo dài theo kiểu truyền thống với giá dưới hai trăm nhân dân tệ, trong khi cùng kiểu đó ở thương hiệu có giá khởi điểm từ một nghìn nhân dân tệ trở lên. Một số chợ vải lớn đã bố trí luôn khu may đo có thợ chuyên cắt theo số đo của khách, biến việc đi chợ vải thành một trải nghiệm mua sắm.

Chỗ đứng của người thợ phía sau đường chỉ

Nghề may gia đình ở Trung Quốc có một đặc điểm mà ít nghề nào có: nó là nghề không thể chuyển hết sang máy. Máy có thể may nhanh hơn người, nhưng máy không quyết định được vải này phải hạ vai xuống bao nhiêu để chiếc áo không kéo ở nách. Vì thế nghề này không biến mất hoàn toàn, nó chỉ co lại thành một lớp mỏng nằm rải rác trong các ngõ nhỏ và các chợ vải.

Cái khó lớn nhất của nghề hiện nay không phải là thiếu khách, mà là thiếu người kế tục. Những người thợ giỏi nhất hiện nay phần lớn đã ngoài năm mươi tuổi. Nghề này đòi hỏi ngồi yên nhiều giờ, học việc khô khan và nhiều năm mới đủ tay nghề, trong khi thu nhập không cao hơn nhiều so với những nghề lao động khác. Một người thợ đã nói rằng thợ may sẽ ngày càng ít nhưng sẽ không mất hẳn, vì nhu cầu vẫn còn.

Điều đọng lại

Nếu muốn nhìn thấy nghề may gia đình ở Trung Quốc, hãy tìm những chiếc máy khâu đặt bên ngoài cửa hiệu. Ở đó, một người ngồi suốt ngày với tấm vải, bên cạnh là danh sách khách hẹn lấy hàng viết tay. Cả một nghề công nghiệp từng nuôi sống nhiều thế hệ đã thu lại chỉ còn đúng những chỗ như vậy: một chiếc bàn, một chiếc máy, và một người vẫn nhớ cách làm ra một chiếc áo vừa với một cơ thể người.

Nguồn: Tân Hoa Xã — Tiệm may: một ký ức đang biến mất · Quế Lâm Sinh Hoạt Võng — Khách quen rời đi, người nối nghề không có: lối ra của tiệm may truyền thống ở đâu · 21 Thế Kỷ Kinh Tế — Thế hệ 2000 đi chợ vải tìm đồ may đo riêng · Phượng Hoàng Tin Tức — Gần gũi với mua sắm trực tuyến, tiệm may đón mùa ấm · Tế Nam Nhật Báo Điện Tử — Một cặp vợ chồng ở Tế Nam mở tiệm may ba mươi hai năm