Thầy thuốc châm cứu: nghề giữ cây kim giữa hai nền y học

Thầy thuốc châm cứu: nghề giữ cây kim giữa hai nền y học

Một cây kim dài vài phân, đưa vào da đúng một điểm, sâu tới mức vừa đủ, và một bàn tay phải học gần chục năm mới dám chịu trách nhiệm về động tác đó. Đó là phần khó nhất của nghề châm cứu, một nghề mà người ngoài thường nhìn thấy đúng một thao tác nhưng bên dưới nó là cả một hệ thống chẩn đoán và cả một bộ luật hành nghề.

Ở Trung Quốc, người làm nghề này được gọi là trung y sư, hay quen thuộc hơn là đại phu. Trong một số nước, họ được gọi bằng cái tên hẹp hơn là thầy châm cứu. Nhưng công việc thật của họ rộng hơn cái tên: khám, chẩn đoán, kê bài thuốc, châm, cứu, và theo dõi bệnh nhân qua nhiều lần tới khám.

Cây kim không phải là thứ duy nhất họ dùng

Châm cứu trong thực hành Trung Quốc luôn đi cùng một nhóm kỹ thuật. Bốn nhóm phổ biến nhất là châm bằng kim, cứu bằng ngải, giác hơi bằng giác hút, và xoa bóp đẩy nắm. Trong một buổi khám, người thầy thuốc có thể dùng nhiều kỹ thuật cùng lúc: châm ở một số huyệt, cứu ngải ở vùng bụng hoặc lưng, rồi giác hơi để giảm đau cơ.

Trước khi châm, họ phải chẩn đoán theo bốn bước cổ truyền: nhìn, nghe và ngửi, hỏi, và bắt mạch. Ba bước đầu là quan sát sắc mặt, lưỡi, giọng nói, hơi thở và hỏi bệnh sử. Bước thứ tư là đặt ba ngón tay lên cổ tay bệnh nhân để cảm nhận mạch. Đây là phần khó kiểm chứng nhất trong toàn bộ nghề và cũng là phần gây tranh luận nhiều nhất giữa y học cổ truyền và y học dựa trên bằng chứng.

Con đường học nghề ít nhất bốn năm

Ở Trung Quốc, muốn hành nghề châm cứu hợp pháp thì phải có giấy phép. Con đường phổ biến là học đại học chuyên ngành trung y hoặc châm cứu, với thời gian đào tạo thường từ bốn tới năm năm. Chương trình không chỉ dạy kinh mạch và huyệt vị mà còn dạy giải phẫu và sinh lý theo y học hiện đại, vì người châm cứu phải biết dưới da mình là cơ, mạch máu hay màng phổi.

Sau khi tốt nghiệp, người học phải qua kỳ thi cấp phép hành nghề. Kỳ thi này chia thành hai cấp là bác sĩ hành nghề và bác sĩ hành nghề trợ lý, và bốn loại là lâm sàng, trung y, răng hàm mặt và y tế công cộng. Riêng loại trung y lại bao gồm trung y, y học dân tộc và trung y kết hợp với y học hiện đại. Kỳ thi gồm hai phần: phần thi kỹ năng thực hành theo nhiều trạm, và phần thi viết. Chỉ khi đỗ phần thực hành thí sinh mới được vào phần thi viết.

Sau khi có chứng chỉ, người hành nghề còn phải đăng ký để được cấp giấy phép hành nghề. Với châm cứu, yêu cầu còn chặt hơn nữa vì kim xuyên qua da là một thao tác có tính xâm lấn. Theo luật về bác sĩ và luật về y học cổ truyền, chỉ bác sĩ thuộc nhóm trung y đã đăng ký, hoặc bác sĩ trung y có chuyên môn đặc biệt đã được công nhận, mới được châm. Bác sĩ y học hiện đại muốn châm phải qua đào tạo và kiểm tra. Cơ sở muốn mở dịch vụ châm cứu phải có giấy phép hoạt động khám chữa bệnh với mục trung y, hoặc giấy đăng ký phòng khám trung y có ghi rõ nội dung châm cứu. Từ năm 2021, Trung Quốc có thêm một tiêu chuẩn quốc gia riêng về quy phạm dịch vụ cơ bản của phòng khám châm cứu.

Một nghề có sách giáo khoa tuổi gần hai nghìn năm

Châm cứu là một trong số ít nghề y còn dùng được sách cổ như tài liệu chuyên môn. Bộ Hoàng Đế Nội Kinh, phần được cho là hình thành vào khoảng thời Hán, đã đặt nền cho hệ thống kinh mạch. Tới đời Tấn, khoảng thế kỷ thứ ba, Hoàng Phủ Mật biên soạn Châm Cứu Giáp Ất Kinh, bộ sách hệ thống hoá huyệt vị và cách châm sớm nhất còn lại tới nay. Đời Minh, Dương Kế Châu soạn Châm Cứu Đại Thành, in năm 1601, và bộ này vẫn được coi là sách tổng hợp lớn nhất về châm cứu.

Song song với sách, người xưa còn dùng mô hình đồng để dạy. Vào năm 1027 đời Bắc Tống, Vương Duy Nhất cho đúc tượng đồng có khắc các huyệt trên thân người, dùng cho việc học và thi. Truyền thuyết kể rằng thí sinh phải châm đúng huyệt trên tượng có phủ sáp ong, chỗ kim vào đúng thì nước bên trong rỉ ra, nhưng chi tiết này không có đủ sử liệu để khẳng định. Cái còn lại và kiểm chứng được là các mô hình đồng và tranh huyệt vị vẫn được lưu giữ trong bảo tàng Trung Quốc tới hôm nay.

Tiền: một buổi châm cứu giá bao nhiêu

Đây là phần ít được nói tới nhưng quyết định đời sống của người hành nghề. Giá châm cứu ở Trung Quốc do nhà nước quy định với các cơ sở công lập, và khá thấp.

• Bảng giá ở Bắc Kinh sau cải cách y tế: châm thường khoảng hai mươi sáu nhân dân tệ một lần, châm huyệt đặc biệt và châm thủ pháp đặc biệt khoảng năm mươi tư nhân dân tệ mỗi loại, điện châm khoảng hai mươi lăm nhân dân tệ. Mỗi lần khám chỉ được kê tối đa ba mục châm.
• Con số cụ thể của một buổi khám: một bác sĩ có thâm niên có thể kê được khoảng một trăm ba mươi tư nhân dân tệ cho một lần châm, còn một bác sĩ trẻ thường dao động quanh bảy mươi tám nhân dân tệ.
• Chênh lệch theo vùng: ở các thành phố lớn như Bắc Kinh và Thượng Hải, một lần châm thường từ tám mươi tới hai trăm nhân dân tệ; ở thành phố loại hai và loại ba, mức phổ biến là năm mươi tới một trăm năm mươi; ở huyện và thị trấn có thể chỉ ba mươi tới sáu mươi.
• Cơ sở tư nhân: giá do cơ sở tự định, có nơi thu hai trăm tới năm trăm nhân dân tệ một lần, kèm thêm dịch vụ như phân tích thể trạng.
• Phần bảo hiểm y tế: nhiều mục châm cứu nằm trong danh mục được bảo hiểm chi trả một phần, nhưng thường phải vượt một mức khởi điểm nhất định trước.

Điểm đáng chú ý là tiền công của người thầy thuốc không nằm ở tiền kim mà nằm ở tiền khám, gọi là phí dịch vụ y tế. Ở bệnh viện tuyến ba của Bắc Kinh, khoản này khoảng năm mươi tới một trăm nhân dân tệ một lần, trong đó bảo hiểm trả khoảng bốn mươi, phần bệnh nhân tự trả tuỳ theo loại số khám. Vì thế thu nhập của một thầy thuốc châm cứu phụ thuộc rất nhiều vào số lượt khám mỗi ngày và vào việc họ làm ở bệnh viện công hay phòng khám tư.

Nghề bị soi kỹ nhất trong nhóm y học cổ truyền

Không phải ngẫu nhiên mà châm cứu là phần bị quản lý chặt nhất. Kim xuyên qua da nên nếu không tiệt trùng đúng cách có thể gây nhiễm trùng, và nếu châm sai vị trí ở vùng ngực có thể gây tổn thương phổi. Chính vì mức độ rủi ro đó, giới chức y tế Trung Quốc nhiều lần cảnh báo về các lớp dạy châm cứu cấp tốc, có lớp dạy vài trăm huyệt trong hai ngày rồi cấp chứng nhận hoàn thành khoá học, và khẳng định chứng nhận kiểu đó không cho phép hành nghề. Theo quy định, châm chỉ được dùng cho mục đích y tế và phải do bác sĩ đủ điều kiện thực hiện.

Cũng cần nói rõ một điểm mà truyền thông quảng bá thường lướt qua: mức độ hiệu quả của châm cứu vẫn là đề tài tranh luận trong giới nghiên cứu. Một số thử nghiệm lâm sàng cho thấy châm cứu có tác dụng với một số dạng đau mạn tính, trong khi với nhiều bệnh khác, bằng chứng chưa thuyết phục hoặc chưa đủ. Ở Trung Quốc, y học cổ truyền được nhà nước công nhận và đưa vào hệ thống khám chữa bệnh chính thức, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc mọi tuyên bố chữa bệnh bằng châm cứu đều đúng.

Buổi sáng ở một phòng châm cứu

Hình dung một phòng khám trung y bình thường ở một thành phố Trung Quốc. Phòng mở từ khoảng tám giờ sáng, có giường bệnh kê thành dãy, có quầy thuốc và mùi thảo dược.

• Nhóm bệnh nhân đông nhất: người đau lưng, đau cổ vai gáy, đau khớp, đau dây thần kinh. Đây là nhóm mà châm cứu được dùng phổ biến nhất.
• Nhóm bệnh nhân thứ hai: người bị liệt mặt, mất ngủ, đau đầu, rối loạn tiêu hoá và các vấn đề sức khoẻ mạn tính khác.
• Cách điều trị: kim được đưa vào da và lưu lại khoảng hai mươi tới ba mươi phút. Bệnh nhân nằm trên giường, phủ một tấm khăn mỏng, và trong thời gian đó bác sĩ đi vòng sang các giường khác.
• Số lần điều trị: với đau mạn tính, một liệu trình thường kéo dài nhiều buổi, mỗi tuần vài lần. Đây là lý do nhiều bệnh nhân trở thành khách quen của phòng khám trong nhiều tháng.

Cảnh này khác khá nhiều so với hình dung thông thường về châm cứu. Nó không long trọng và cũng không chậm rãi. Nó giống một dây chuyền chăm sóc sức khoẻ hơn: một phòng có nhiều giường, một bác sĩ đi giữa các giường, và một hàng người chờ tới lượt.

Chỗ đứng của người thầy thuốc

Điều thú vị ở nghề này là người hành nghề phải đứng ở hai chân cùng lúc. Một chân đặt trong hệ thống lý luận cổ truyền với kinh mạch và huyệt vị. Chân kia đặt trong hệ thống y tế hiện đại với giải phẫu, vô trùng và sổ sách. Một thầy thuốc châm cứu giỏi hiện nay phải đọc được cả hai, và phải biết khi nào nên nói với bệnh nhân rằng trường hợp này nên chuyển sang bác sĩ chuyên khoa.

Nói thẳng ra, đây cũng là nghề chịu áp lực kép. Họ bị một phía yêu cầu chứng minh hiệu quả bằng thử nghiệm lâm sàng, và bị một phía khác kỳ vọng giữ được cái hồn cổ truyền. Trong khi đó, công việc thật hằng ngày của họ vẫn chỉ là giảm đau cho một người đang nằm trên giường.

Điều đọng lại

Nhìn một phòng châm cứu vào buổi sáng, người ta thấy một phần rất thật của y học Trung Quốc: không phải những màn trình diễn huyền bí, mà là những người nằm chờ tới lượt, những bác sĩ đi lại giữa các giường, và những cây kim được lưu lại đúng số phút. Nghề này sống được tới hôm nay vì nó chạm vào một nhu cầu rất cũ: bớt đau. Và nó tồn tại được trong hệ thống y tế hiện đại vì nhà nước đã buộc nó phải có giấy phép, có trường học, và có một tiêu chuẩn riêng cho phòng khám.

Với người Việt Nam, khoảng cách này thậm chí còn gần hơn. Châm cứu ở Việt Nam cũng nằm trong bệnh viện y học cổ truyền, cũng được bảo hiểm chi trả một phần, và cũng do những người vừa học kinh mạch vừa học giải phẫu. Câu chuyện về một người giữ cây kim vì thế không chỉ là câu chuyện Trung Quốc, mà là câu chuyện của cả một vùng văn hoá.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Trung y sư · Cục Quản lý Nhà nước về Y học cổ truyền Trung Quốc — Tiêu chuẩn quốc gia về quy phạm dịch vụ cơ bản của phòng khám châm cứu · Cơ quan Y bảo hiểm thành phố Thiên Tân — Quy định giá dịch vụ y tế nhóm châm cứu, cứu ngải và giác hơi · Trang NetEase — Vì sao lớp châm cứu cấp tốc lại là hành nghề y bất hợp pháp · Tạp chí Giáo dục Đại học Trung Quốc — Đánh giá kỹ năng thực hành của trung y sư: đặc điểm, thách thức và chiến lược tối ưu