Người bán thuốc bắc và hiệu thuốc trăm năm Hàng Châu

Người bán thuốc bắc: nghề cân từng vị, chia từng thang

Trong một hiệu thuốc bắc lâu năm, phần lớn công việc không diễn ra ở quầy bán mà ở phía sau bức tường gỗ có hàng trăm ngăn kéo. Người bán thuốc đứng trước dãy ngăn kéo ấy, tay cầm chiếc cân nhỏ, lần lượt mở từng ngăn, cân từng vị, rồi chia đều thành các thang (thang thuốc, 剂) cho từng ngày uống. Nghề này gọi là bốc thuốc (抓药). Người làm nghề không bán một món hàng; họ dịch một toa thuốc thành những gói lá nhỏ.

Thuốc bắc là gì và gồm những gì

Thuốc bắc (中药) là một phần của nền y học cổ truyền Trung Quốc (中医). Vật liệu làm thuốc không chỉ là thảo mộc. Danh mục truyền thống gồm thực vật (rễ, thân, lá, hoa, hạt, vỏ), khoáng vật và một phần động vật. Sau khi thu hái, nguyên liệu được chế biến thành "ẩm phiến" (饮片) — thái lát, phơi sấy, sao, tẩm — rồi mới dùng để bốc theo toa. Một thang thuốc thường gồm mười tới hai mươi vị, mỗi vị có vai trò riêng: có vị làm chính, có vị hỗ trợ, có vị dẫn thuốc, có vị để giảm tác dụng phụ của vị khác.

Cân thuốc bằng chiếc cân nhỏ có tên riêng

Công cụ đặc trưng của người bốc thuốc là chiếc cân đòn nhỏ gọi là đẳng tử (戥子), có cán và mặt chia vạch, dùng để cân những lượng rất nhỏ. Đơn vị cân thuốc truyền thống (lượng, tiền, phân — 两, 钱, 分) vốn theo hệ mười sáu lượng một cân; từ năm 1959 Trung Quốc chuyển sang hệ mười lượng một cân và dần dùng đơn vị gam, nên nhiều toa và nhiều sách cổ phải được quy đổi khi đọc. Chính vì liều lượng nhỏ và chênh nhau chỉ vài gam có thể đổi ý nghĩa của thang thuốc, việc cân đúng là kỹ năng lõi của nghề.

Những cái tên gần như không đổi qua thế kỷ

Một số hiệu thuốc bắc đã tồn tại hàng trăm năm và vẫn là thương hiệu lớn:

• Đồng Nhân Đường (同仁堂) ở Bắc Kinh, được cho là lập từ năm 1669 dưới đời Khang Hy, gắn với dòng họ Nhạc.
• Hồ Khánh Dư Đường (胡庆余堂) ở Hàng Châu, do Hồ Tuyết Nham lập năm 1874. Đây là hiệu thuốc nổi tiếng gắn với nhiều phương thuốc và một bảo tàng nghề thuốc ngay tại chỗ.
• Lôi Doãn Thượng (雷允上) ở Tô Châu, có lịch sử từ đời Thanh.
• Trần Lý Tế (陈李济) ở Quảng Châu, một trong những hiệu thuốc lâu đời nhất, gắn với thời nhà Minh.

Những hiệu này không chỉ bán thuốc mà còn bào chế, đóng gói và truyền nghề trong nội bộ, với quy tắc rất chặt về nguồn dược liệu.

Trong một hiệu thuốc bắc truyền thống có gì

Bước vào một hiệu cũ, điều đầu tiên đập vào mắt là mùi và dãy tủ. Tủ thuốc gồm hàng trăm ngăn kéo nhỏ, mỗi ngăn vài vị, mặt trước ghi tên thuốc bằng chữ Hán. Trên quầy là chiếc đẳng tử, những tờ giấy gói, dây buộc, và những lọ thuốc viên, rượu thuốc, cao dán ở phía trong. Phía sau có khu chế biến, nơi sao, tẩm, nấu. Trong các hiệu lớn còn có lương y ngồi khám, bắt mạch, xem lưỡi rồi kê toa — người bốc thuốc và người kê toa là hai vai khác nhau.

Nhịp làm việc và tay nghề

Một người bốc thuốc lành nghề có thể chia một toa mười mấy vị ra mười thang trong thời gian ngắn, không cần đọc lại nhiều lần, và phát hiện được khi toa thiếu vị hoặc ghi sai. Họ nhớ vị trí ngăn kéo, biết vị nào phải sao trước, vị nào cần nhắc khách. Công việc có nhịp riêng: nặng vào buổi sáng — lúc khách đến lấy thuốc cho cả ngày — và vào mùa bệnh giao mùa. Nhiều hiệu còn có dịch vụ nấu thuốc sẵn, hoặc đóng thành túi hút chân không để khách mang đi.

Luật và chuẩn nghề

Kinh doanh thuốc bắc ở Trung Quốc ngày nay là ngành có điều kiện: hiệu phải có giấy phép, người đứng quầy dược cần có chứng chỉ hành nghề dược. Dược liệu phải truy xuất được nguồn gốc và đạt tiêu chuẩn chất lượng, bao gồm giới hạn về dư lượng thuốc bảo vệ thực vật và kim loại nặng. Nhà nước có cơ quan quản lý chuyên ngành cho y dược cổ truyền, và nhiều năm khuyến khích phát triển đông y như một phần của hệ thống y tế, không chỉ như di sản văn hoá.

Những mặt trái cần nói thẳng

Nói về nghề bán thuốc bắc mà chỉ nói vẻ đẹp thì không đủ. Ba vấn đề thường được nhắc tới là:

• Dược liệu giả và kém chất lượng. Vì nhiều vị thuốc có giá cao, việc dược liệu bị độn, bị thay thế bằng loại rẻ hơn hoặc pha tạp là vấn đề có thật, đã được cơ quan chức năng xử lý nhiều lần.
• Kim loại nặng và thuốc bảo vệ thực vật. Do đất trồng và quá trình chế biến, một số dược liệu từng bị phát hiện vượt ngưỡng an toàn.
• Dược liệu từ động vật quý hiếm. Trung Quốc đã cấm dùng một số bộ phận động vật như xương hổ và sừng tê giác trong y học; một số trường hợp khác còn gây tranh cãi kéo dài. Người ngoài nên biết rằng thuốc bắc chính thống hôm nay không đồng nghĩa với việc dùng tất cả những gì được ghi trong sách cổ.

Những điều hay bị hiểu sai

• "Thuốc bắc là thuốc tự nhiên nên vô hại." Không đúng. Nhiều vị thuốc có độc tính và phải dùng đúng liều, đúng cách chế biến.
• "Bốc thuốc chỉ là bán lẻ, ai cũng làm được." Bốc thuốc là kỹ năng nghề; cân, chia và kiểm toa đều là phần của an toàn thuốc.
• "Hiệu thuốc bắc nào cũng giống nhau." Chất lượng dược liệu và tay nghề chênh nhau rất lớn, từ hiệu gia truyền tới quầy bán thuốc nhỏ trong khu phố.

Hiệu thuốc bắc ngày nay

Song song với các hiệu truyền thống, ngày nay có chuỗi cửa hàng lớn bán thuốc bắc đóng gói sẵn, thuốc viên và dịch vụ tư vấn trực tuyến. Một phần lớp trẻ quay lại tìm đông y cho các vấn đề như mất ngủ, tiêu hoá, chăm sóc sau sinh. Ở các khu phố cổ, những hiệu nhỏ vẫn giữ cách làm cũ: khách cầm toa tới, người đứng quầy bốc, gói bằng giấy, buộc bằng dây — một nghi thức chậm hơn hẳn thời đại mà nó tồn tại.

Kết: người giữ một toa thuốc

Người bán thuốc bắc là người đứng ở giao điểm của ba thứ: một nền y học truyền đời, một hệ thống quản lý hiện đại, và một vị khách đang mệt. Họ không chữa bệnh thay lương y, cũng không chỉ bán nguyên liệu. Công việc của họ là biến một trang toa viết tay thành những thang thuốc cân đúng, chế đúng, để khi về tới bếp nhà khách thì thứ còn lại đúng là điều người kê toa muốn. Hiểu nghề này là hiểu vì sao một hiệu thuốc bắc lâu năm ở Hàng Châu có thể đứng vững hơn một trăm năm mươi năm.

Nguồn: Cục Quản lý Y dược cổ truyền Quốc gia Trung Quốc (国家中医药管理局) — giới thiệu về y học cổ truyền và quản lý dược liệu · Wikipedia tiếng Việt — Y học cổ truyền Trung Quốc · Wikipedia tiếng Trung — 胡庆余堂 · Bảo tàng Thuốc cổ truyền Hồ Khánh Dư Đường, Hàng Châu (胡庆余堂中药博物馆) — giới thiệu di sản nghề thuốc · Tân Hoa Xã — bài viết về nghề bốc thuốc và các hiệu thuốc bắc lâu năm