Người giữ vườn cổ Tô Châu và nghề canh cây trăm năm

Người giữ vườn cổ Tô Châu: canh vườn, không phải trông vườn

Ở Tô Châu (苏州), người ta không gọi những khu vườn nổi tiếng nhất của thành phố là công viên. Chúng được gọi là viên lâm (园林) — chữ nghĩa gần với "tác phẩm" hơn là "công trình". Và người chăm chúng cũng không nhận mình là người quét lá. Một người trông vườn lâu năm ở Lưu Viên nói với khách rằng quét lá thì ba tháng là biết, nhưng để dám tự quyết khi nào phải uốn một cành tùng hay thay nước ao, phải mất mười năm mới đủ can đảm.

Sự phân biệt ấy quan trọng, vì phần lớn công việc giữ một khu vườn cổ ở Tô Châu diễn ra ngoài tầm mắt du khách, và không nằm trong bất kỳ tấm bảng giới thiệu nào.

Một thành phố có gần chục khu vườn được thế giới công nhận

Tô Châu nằm ở phía đông nam tỉnh Giang Tô, bên hồ Thái Hồ (太湖). Từ đời Tống và đặc biệt từ đời Minh, Thanh, giới quan lại và thương nhân về hưu ở đây xây vườn ngay trong lòng thành phố: đào ao, dựng giả sơn, trồng cây, làm hành lang, đặt tên cho từng góc. Đến nay, chín khu vườn của Tô Châu được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản Thế giới theo hai đợt — bốn vườn năm 1997 và năm vườn năm 2000. Trong số đó có Chuyết Chính Viên (拙政园), Lưu Viên (留园), Võng Sư Viên (网师园), Hoàn Tú Sơn Trang (环秀山庄), Sư Tử Lâm (狮子林), Thương Lãng Đình (沧浪亭), Ngẫu Viên (耦园), Nghệ Phố (艺圃) và Thoái Tư Viên (退思园) ở trấn Đồng Lý.

Chín khu vườn ấy chỉ là phần được ghi danh. Tô Châu còn hàng chục vườn khác đang được bảo tồn ở các mức độ khác nhau, và mỗi khu vườn như thế là một tổ hợp công việc thường trực.

Ai làm việc trong một khu vườn cổ

Nhìn vào một khu vườn đang mở cửa, người ngoài chỉ thấy người bán vé và người quét sân. Bên trong, ban quản lý vườn chia việc thành nhiều nhóm tay nghề khác nhau:

• Người chăm cây cảnh và cây trong vườn. Đây là nhóm gần với hình ảnh "người giữ vườn" nhất. Họ tưới, tỉa, bón, uốn cành, thay đất, chống rét cho cây. Ở Tô Châu tồn tại một trường phái bonsai riêng gọi là Tô phái bồn cảnh (苏派盆景), chú trọng thế cây già, gốc xù xì, cành vươn dài và ít can thiệp bằng kéo.
• Người chăm dòng nước và ao. Ao trong vườn không phải nước đứng. Họ phải vớt lá, xử lý rêu tảo, kiểm soát cá và cây thủy sinh, giữ cho mặt nước phản chiếu được đúng những gì người xưa muốn phản chiếu.
• Thợ giả sơn (假山). Đây là tay nghề khó thay thế nhất. Giả sơn trong vườn Tô Châu thường ghép từ đá Thái Hồ (太湖石) — loại đá xốp, lỗ chỗ, bị nước hồ bào mòn qua nhiều năm. Thợ giả sơn xếp đá thành núi, thành hang, thành lối đi mà không để lộ vữa, sao cho mắt người nhìn đi theo một đường đã được tính trước.
• Thợ mộc, thợ ngói, thợ sơn. Ngói mảnh, cột gỗ, cửa chạm, lan can gỗ sơn đỏ đều là vật liệu sống theo thời tiết và cần sửa chữa liên tục.

Vì sao đá Thái Hồ lại quý

Đá Thái Hồ là đá vôi bị nước hồ bào mòn trong thời gian dài, tạo ra những lỗ hổng thông nhau. Một tảng đá đẹp có thể được dựng đứng làm vật trung tâm cho cả một sân. Vì đá lấy từ hồ ngày càng khó và bị hạn chế khai thác, thợ phục chế ngày nay thường phải ghép nhiều mảnh đá nhỏ, hoặc tìm đá từ nơi khác có cấu tạo tương tự. Việc này đòi hỏi người thợ không chỉ biết xếp đá, mà còn biết đọc quy tắc thẩm mỹ của từng khu vườn cụ thể.

Một ngày làm việc bắt đầu trước khi khách tới

Khu vườn cổ Tô Châu thường mở cửa cho khách từ khoảng bảy giờ rưỡi tới tám giờ sáng. Nghĩa là công việc vệ sinh và kiểm tra phải xong trước đó. Người ta tưới cây từ sáng sớm để nước kịp ngấm trước khi nắng lên, kiểm tra đường đi sau mưa, dọn lá rụng về một chỗ, soi lại lan can, bậc đá và mặt nước. Mùa hè là mùa nặng nhất vì cây cần nước và tảo ao phát triển nhanh; mùa đông là mùa lo cây non và cây bồn cảnh bị rét.

Điều đáng chú ý là giờ làm của người trông vườn bị chia đôi bởi giờ mở cửa. Việc chăm cây tốt nhất là lúc vắng khách, nhưng giai đoạn khách đông lại là lúc phải trực để nhắc nhở, xử lý va chạm và giữ gìn cây cối khỏi bị sờ mó. Một khu vườn di sản vì thế sống trong hai nhịp cùng lúc: nhịp của cây và nhịp của đoàn khách.

Nghề xây vườn truyền đời: Hương Sơn Bang

Không thể nói về người giữ vườn cổ Tô Châu mà bỏ qua Hương Sơn Bang (香山帮) — nhóm thợ xây dựng truyền thống quê ở vùng Hương Sơn, Tô Châu. Từ đời Minh, nhóm thợ này nổi tiếng khắp nước vì dựng cung điện, chùa và nhà vườn theo lối Tô Châu. Nghề truyền theo dòng họ và phường thợ, có kỹ thuật riêng về mộng gỗ, xếp ngói và ghép đá. Ở nhiều khu vườn đang tu bổ, chính con cháu của những phường thợ ấy là người làm, và một số được nhà nước phong danh hiệu truyền nhân di sản văn hoá phi vật thể.

Những điều người ngoài hay hiểu sai

• "Giữ vườn cổ là đi làm cho một công viên." Không hẳn. Đây là công việc bảo tồn di sản, có quy trình và có giới hạn can thiệp; nhiều thứ phải giữ nguyên thay vì sửa cho đẹp.
• "Cây trong vườn muốn cắt thế nào cũng được." Ngược lại. Thế cây, hướng cành, vị trí đặt đá trong các vườn có tuổi đều được ghi lại và đối chiếu với tư liệu cũ; sửa sai có thể làm mất giá trị di sản.
• "Vườn cổ nên đóng cửa mới bảo tồn tốt." Thực tế các vườn phải cân giữa việc mở cho khách để có tiền tu bổ và việc giới hạn tải để không phá vỡ chính cảnh quan ấy.

Chuyện lương và nghề: chỗ này chưa có số chắc

Có một điều cần nói thẳng: các con số cụ thể về lương và số lượng người làm nghề giữ vườn ở Tô Châu không được công bố rõ ràng và thay đổi theo từng khu vườn, nên nếu thấy ai đưa ra một mức lương duy nhất cho "nghề giữ vườn cổ Tô Châu" thì nên đọc cẩn thận. Điều có thể khẳng định chắc hơn là cấu trúc: một phần người làm thuộc biên chế của đơn vị quản lý vườn, một phần là thợ hợp đồng theo từng hạng mục tu bổ.

Vì sao câu chuyện này đáng để ý khi tới Tô Châu

Nếu bạn vào Chuyết Chính Viên hay Lưu Viên, hãy để ý những người không cầm máy ảnh: người tưới cây trong góc, người đứng cạnh lan can gỗ, người bưng chậu cây đi qua sân. Họ là phần đang giữ cho những gì bạn chụp còn tồn tại được sang năm sau. Một khu vườn cổ không tĩnh. Nó chỉ tĩnh vì có người làm việc mỗi ngày.

Kết: giữ một khu vườn là giữ một cách nhìn

Người giữ vườn cổ Tô Châu giữ ba thứ cùng lúc — cây, đá và dòng nước — và một thứ thứ tư khó thấy hơn, là cách người xưa muốn con mắt đi qua không gian. Đó là lý do nghề này không thể thay bằng một hợp đồng cắt tỉa cây cảnh thông thường. Hiểu được điều ấy, một chuyến thăm vườn không còn chỉ là đi ngắm cảnh, mà là đi xem một công trình đang được duy trì bởi những con người vô danh.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — Classical Gardens of Suzhou · Wikipedia tiếng Việt — Vườn cổ điển Tô Châu · Wikipedia tiếng Trung — 苏州古典园林 · Cục Vườn và Cây xanh thành phố Tô Châu (苏州市园林和绿化管理局) — giới thiệu các vườn cổ điển và công tác quản lý · Tân Hoa Xã — bài viết về nghệ nhân tu bổ và chăm sóc vườn cổ Tô Châu