Công nhân nhà máy và giờ tan ca ở Trung Quốc

Công nhân nhà máy và giờ tan ca: một ngày Trung Quốc chia làm ba ca

Ở phần lớn khu công nghiệp Trung Quốc, ngày không được chia theo giờ hành chính mà theo ca. Một kiểu ca phổ biến là ba ca xoay (三班倒): ca ngày, ca chiều hay ca trung, và ca đêm. Khi còi tan ca buổi chiều vang lên, cả một dòng người mặc đồng phục giống nhau tràn ra khỏi cổng nhà máy — và một dòng khác vừa kịp ùa vào. Cảnh ấy lặp lại đều đặn tới mức nó trở thành một trong những nhịp thời gian đặc trưng của nước này.

Trung Quốc có bao nhiêu công nhân nhà máy

Đây là con số cần nói kèm cảnh báo: các số liệu lao động công nghiệp của Trung Quốc thay đổi hằng năm và được công bố theo nhiều cách khác nhau — lao động công nghiệp, lao động sản xuất, lao động nhập cư — nên không có một đáp án duy nhất. Theo số liệu thường được Tổng cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc công bố, số lao động nhập cư, tức nông dân ra thành phố làm việc, ở mức gần ba trăm triệu người trong những năm gần đây. Một phần lớn trong số đó làm trong nhà máy, xây dựng và dịch vụ. Con số chính xác từng năm nên tra lại trong niên giám thống kê thay vì tin vào một con số truyền miệng.

Nhà máy Trung Quốc không chỉ là một loại

Khi nói "công nhân nhà máy", người ta thường hình dung một dây chuyền lắp ráp điện tử. Thực tế có ít nhất mấy nhóm rất khác nhau về môi trường làm việc và cách trả lương:

• Điện tử và lắp ráp. Tập trung ở Thâm Quyến, Đông Quan, Trịnh Châu, Côn Sơn. Công nhân thường làm trong phòng sạch, mặc đồ bảo hộ kín, kiểm tra bo mạch, dán keo, chụp ảnh, đóng gói. Đây là nhóm gắn với những nhà máy lớn có sức chứa hàng chục tới hàng trăm nghìn người.
• May mặc, giày dép, đồ chơi. Nhiều ở Quảng Đông, Phúc Kiến (Tấn Giang nổi tiếng về giày) và Chiết Giang. Công việc chia theo công đoạn rất nhỏ, lương gắn với sản lượng.
• Cơ khí, ô tô, thép, hoá chất. Nặng hơn, nam giới chiếm tỷ lệ cao hơn, nhiều nhà máy chạy ca đêm liên tục vì lò không thể tắt.
• Chế biến nông sản và thực phẩm. Gắn với mùa vụ, có lúc huy động người rất đông trong thời gian ngắn.

Một ca làm việc kéo dài bao lâu

Theo Luật Lao động Trung Quốc, thời giờ làm việc tiêu chuẩn là tám giờ một ngày và trung bình không quá bốn mươi tư giờ một tuần. Làm thêm giờ bị giới hạn, thông thường không quá một giờ một ngày và không quá ba mươi sáu giờ một tháng, và phải trả lương cao hơn giờ thường. Lương tối thiểu do từng tỉnh, thành quy định, nên chênh lệch giữa các vùng rất lớn.

Nhưng quy định và thực tế không luôn trùng nhau. Trong nhiều nhà máy, tăng ca (加班) là phần gần như mặc định trong thu nhập: công nhân muốn có tiền thì phải nhận tăng ca, và vào đợt cao điểm người ta làm tới mười, mười một, mười hai tiếng một ngày. Cách trả lương cũng khác nhau: có nơi trả theo giờ, có nơi trả khoán theo sản phẩm (làm được bao nhiêu tính bấy nhiêu), và chính cách trả này khiến "giờ tan ca" trở thành một khái niệm mềm.

Giờ tan ca thật ra diễn ra thế nào

Giờ tan ca ở một khu công nghiệp lớn là một cảnh tượng có tổ chức. Công nhân quẹt thẻ chấm công hoặc quét vân tay, cởi đồ bảo hộ, lấy xe đạp điện hoặc đi bộ ra cổng. Trước cổng là hàng quán ăn đêm, xe đẩy bán trái cây, tiệm tạp hoá, dịch vụ nạp tiền điện thoại. Khu ký túc xá của nhà máy thường nằm ngay trong hoặc sát khuôn viên, phòng sáu tới tám người, ăn ở căng tin. Cuộc sống của một công nhân nhập cư vì thế gần như trọn vẹn trong bán kính vài trăm mét quanh cổng nhà máy.

Tết Nguyên đán: khi cả nước đổi ca

Nhịp lớn nhất trong năm không phải một ca làm mà là dịp Tết Nguyên đán. Trước Tết, hàng trăm triệu người rời thành phố nơi làm việc để về quê — đợt di chuyển thường được gọi là Xuân vận (春运). Sau Tết, dòng người quay lại các khu công nghiệp. Với nhà máy, đây là giai đoạn thiếu lao động trầm trọng; với công nhân, đây là lúc họ quyết định năm sau quay lại nhà máy cũ hay thử việc khác.

Vì sao lớp trẻ ngày càng bỏ nhà máy

Trong khoảng mười năm trở lại đây, một thay đổi lớn diễn ra: nhiều người trẻ không muốn vào dây chuyền nữa. Họ chọn làm giao hàng, chạy xe công nghệ, làm dịch vụ — những việc tuy bấp bênh nhưng tự do về giờ giấc hơn và không bị đứng cố định một chỗ suốt ca. Đổi lại, các nhà máy phải tự động hoá mạnh hơn. Xuất hiện mô hình "nhà máy không đèn" (黑灯工厂) hay dây chuyền gần như không người, chạy trong bóng tối vì không cần ánh sáng cho công nhân.

Áp lực này, cộng với dân số đang già đi, khiến việc tuyển công nhân ở các tỉnh ven biển ngày càng khó, và một phần sản xuất dịch chuyển vào nội địa hoặc sang nước khác.

Những điều hay bị hiểu sai

• "Công nhân Trung Quốc vẫn rẻ như hai mươi năm trước." Không còn đúng. Lương tối thiểu đã tăng nhiều lần, và chi phí lao động ở các tỉnh ven biển đã cao hơn hẳn so với trước.
• "Tan ca là hết việc." Với nhiều người, sau ca chính còn ca tăng cường, hoặc họ tranh thủ làm thêm trong ngày nghỉ để gửi tiền về quê.
• "Công nhân nhà máy đều nghèo và bị động." Đây là nhóm lao động có thu nhập, có tiết kiệm và có tính toán; nhiều người coi việc vào nhà máy là bước tích luỹ để mở quán hoặc về quê làm nghề khác.

Chỗ chưa kiểm chứng được

Cần nói rõ: các con số về giờ làm thực tế, mức tăng ca và thu nhập bình quân của công nhân nhà máy khác nhau rất nhiều giữa các ngành, các tỉnh và các nhà máy, và thường chỉ nắm được qua điều tra riêng lẻ chứ không có một số liệu quốc gia thống nhất cho "một ca làm". Vì vậy, khi đọc một bài nói chung về công nhân nhà máy Trung Quốc, nên để ý xem con số đó thuộc ngành nào và vùng nào.

Kết: giờ tan ca là một chỉ dấu

Giờ tan ca nói nhiều hơn ta tưởng. Nó cho thấy một nhà máy chạy mấy ca, trả lương theo giờ hay theo sản phẩm, có ký túc xá hay không, và lớp trẻ ở đó có còn cam kết gắn bó. Một dòng người mặc đồng phục ùa ra cổng nhà máy lúc chiều muộn là hình ảnh quen thuộc của nền công nghiệp Trung Quốc — nhưng phía sau nó là câu chuyện về lương, luật, tự động hoá và một thế hệ đang đổi ý về việc đứng máy.

Nguồn: Tổng cục Thống kê Quốc gia Trung Quốc (国家统计局) — Niên giám thống kê Trung Quốc (中国统计年鉴), phần lao động và tiền lương · Bộ Nhân lực và An sinh xã hội Trung Quốc (人力资源和社会保障部) — báo cáo về việc làm, tiền lương tối thiểu và quan hệ lao động · Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) — báo cáo về thời giờ làm việc và lao động trong sản xuất công nghiệp · Tân Hoa Xã — bài viết về đời sống công nhân tại các khu công nghiệp · Nhân dân nhật báo (人民日报) — bài viết về chuyển đổi sản xuất và lao động trong các nhà máy