Học sinh Trung Quốc và kỳ thi đại học: mười hai năm cho ba ngày

Học sinh Trung Quốc và kỳ thi đại học: mười hai năm dồn vào ba ngày

Mỗi năm, vào đầu tháng Sáu, một đất nước hơn một tỉ người tự nguyện hạ giọng. Xe cộ đi vòng, công trường gần điểm thi tắt máy, quán ăn sáng dọn sớm, và những chuyến taxi dán băng đỏ chở miễn phí thí sinh. Tất cả chỉ để dành sự yên tĩnh cho một kỳ thi mà người Trung Quốc gọi là cao khảo — và phía sau nó là mười hai năm học của mỗi đứa trẻ.

Cao khảo là gì

Cao khảo là kỳ thi tuyển sinh đại học quốc gia, tổ chức thống nhất trong cả nước, thường diễn ra trong hai ngày 7 và 8 tháng Sáu; một số tỉnh có thêm ngày 9 và 10 cho các môn tự chọn. Năm 2024, con số thí sinh đăng ký dự thi được báo là khoảng 13,42 triệu — mức cao nhất từ trước tới nay, dù số thực sự bước vào phòng thi mỗi năm thường ở mức trên dưới mười triệu.

Cấu trúc đề thi thay đổi theo tỉnh, nhưng phần lớn đi theo một trong hai mô hình. Kiểu "ba cộng ba": ba môn bắt buộc là Ngữ văn, Toán và Ngoại ngữ, mỗi môn 150 điểm, cộng ba môn tự chọn trong các tổ hợp Lý — Hoá — Sinh, Sử — Địa — Chính trị, mỗi môn 100 điểm. Kiểu "ba cộng một cộng hai" dùng ở nhiều tỉnh mới: thí sinh chọn một môn ưu tiên giữa Vật lý và Lịch sử, rồi chọn tiếp hai trong bốn môn còn lại. Cả hai đường đều dẫn tới tổng điểm tối đa 750. Ngữ văn thi tự luận, còn Toán và Ngoại ngữ phần nhiều là trắc nghiệm.

Điểm khác biệt lớn nhất so với nhiều nước là tính phân quyền. Đề thi có thể khác nhau giữa các tỉnh, điểm chuẩn cũng chia theo tỉnh, và chỉ tiêu của mỗi trường đại học cũng được phân bổ theo tỉnh. Cùng một số điểm, một học sinh ở tỉnh này có thể đỗ, ở tỉnh khác lại trượt. Đây là gốc rễ của những tranh cãi về công bằng kéo dài nhiều năm.

Một năm lớp 12

Năm cuối cấp — lớp 12, tiếng Trung gọi là "cao tam" — gần như bị biến thành một năm luyện đề. Nhiều trường dừng dạy kiến thức mới từ học kỳ hai và chuyển sang chế độ ôn tập: mỗi tuần một kỳ thi thử, chấm ngay, xếp hạng ngay, rồi chữa đề theo từng lỗi sai.

Lịch học điển hình bắt đầu từ khoảng bảy giờ sáng và kéo tới mười giờ đêm. Sau giờ chính khoá là thời gian tự học có giáo viên giám sát, phòng học nào cũng sáng đèn như nhau. Có trường chỉ cho nghỉ một hoặc một ngày rưỡi mỗi tháng. Những trường nội trú nổi tiếng vì cường độ như Trường Trung học Hành Thủy ở Hà Bắc thường được nhắc tới như hình mẫu gây tranh cãi: học sinh ăn, ngủ, học theo thời biểu chính xác tới từng phút, và nhà trường coi kỷ luật là một phần của phương pháp giảng dạy.

Đằng sau các em thường có cả một gia đình chuyển động theo. Không ít phụ huynh thuê nhà gần trường để nấu ăn, đưa đón — người ta gọi đó là "bồi đọc", học cùng con. Nhiều ông bà rời quê lên thành phố chỉ để chăm cháu trong năm cuối cấp, và ở các khu trọ quanh trường điểm, giá thuê thường tăng vọt vào mùa ôn thi.

Ba ngày tháng Sáu

Khi ngày thi tới, thành phố như được đặt vào một chế độ riêng. Cảnh sát giao thông phân luồng quanh điểm thi; công trường xây dựng trong bán kính quy định phải ngừng thi công để chống ồn; bệnh viện cử xe cứu thương túc trực; thí sinh quên giấy tờ có thể được cảnh sát chở về nhà lấy. Các hãng xe tổ chức những chuyến "đưa đón yêu thương", dán băng đỏ và chở miễn phí.

Ngoài cổng trường, phụ huynh đứng kín cả buổi. Một chi tiết ít được biết tới: nhiều bà mẹ và cả cô giáo chọn mặc sườn xám trong ngày thi. Không phải vì thời trang, mà vì một lối chơi chữ — "sườn xám" đọc gần âm với thành ngữ "cờ mở thắng trận". Trang phục trở thành một lời cầu may.

• Buổi sáng thi Ngữ văn, buổi chiều thi Toán.
• Ngày thứ hai thi Ngoại ngữ và các môn tự chọn theo tổ hợp của tỉnh.
• Một số tỉnh kéo thêm ngày thứ ba, thứ tư cho các môn tự chọn.
• Thí sinh phải qua cửa an ninh, đối chiếu khuôn mặt và giấy tờ trước khi vào phòng.

Điểm số, nguyện vọng và cuộc đổi đời

Thi xong chưa phải là hết. Sau khi có điểm, thí sinh bước vào giai đoạn "điền nguyện vọng" — chọn trường và ngành theo thứ tự ưu tiên, dựa trên bảng xếp hạng điểm từng tỉnh được công bố theo từng mốc một điểm. Đây là một cuộc tính toán thứ hai, nơi phụ huynh, thầy cô và cả những công ty tư vấn chọn trường cùng tham gia. Điền sai thứ tự có thể khiến một học sinh điểm cao vẫn trượt.

Trong hệ thống này, tên trường chia thành nhiều tầng. Nhóm "985" gồm những đại học trọng điểm hàng đầu, nhóm "211" rộng hơn, rồi tới các trường công lập phổ thông, trường tư và cao đẳng nghề. Tỉ lệ vào được nhóm trường tốp đầu rất nhỏ — có thống kê cho rằng chưa tới hai phần trăm thí sinh. Với nhiều gia đình, kết quả kỳ thi không chỉ quyết định nghề nghiệp mà còn ảnh hưởng tới cả hôn nhân và vị thế xã hội về sau.

Vì thế mới có chuyện học lại. Gọi là "phục đọc", những học sinh thi chưa đạt nguyện vọng có thể quay lại trường ôn thêm một năm và thi lại. Ở một số tỉnh, trường công gần đây bị hạn chế nhận học sinh phục đọc, đẩy nhu cầu sang các trường tư và trung tâm luyện thi.

Áp lực và những gì đang thay đổi

Cao khảo là kỳ thi bị chỉ trích nhiều nhất, và phần lớn chỉ trích nhắm vào sức khoẻ tâm thần của học sinh. Căng thẳng, mất ngủ, trầm cảm, và những vụ việc đau lòng ở tuổi mười tám xuất hiện đều đặn trên báo. Con số "căng thẳng thi cử xuất hiện trong phần lớn các vụ tự tử" từng được nhắc trong một nghiên cứu năm 2014; đây là số liệu gây tranh cãi và cần được đọc dè dặt, vì nguyên nhân của những vụ việc như vậy không bao giờ chỉ có một.

Nhà nước đã có những điều chỉnh. Năm 2021, chính sách "giảm gánh nặng kép" siết chặt dạy thêm học thêm ngoài trường, buộc nhiều trung tâm luyện thi lớn phải đóng cửa hoặc chuyển hướng. Một số tỉnh mở rộng hình thức xét tuyển ngoài điểm thi: xét học bạ, xét năng lực, tuyển thẳng học sinh giỏi quốc gia. Nhưng tới nay, điểm cao khảo vẫn là thước đo chính, và với hàng chục triệu gia đình, nó vẫn là con đường công bằng nhất mà họ có.

Nhìn từ bên trong

Điều dễ bỏ qua từ bên ngoài là cao khảo không chỉ là một kỳ thi. Nó là một trật tự xã hội: nó dạy trẻ em rằng thứ hạng quan trọng hơn hầu hết mọi thứ, nó khiến cả một phần nền kinh tế — luyện thi, thuê nhà, in tài liệu, tư vấn chọn trường — vận hành theo nó, và nó buộc cả một thế hệ học cách chịu đựng áp lực từ rất sớm. Nhìn vào một buổi sáng tháng Sáu, khi thành phố im tiếng và hàng triệu đứa trẻ cùng bước vào phòng thi, người ta hiểu vì sao người Trung Quốc nói: một kỳ thi, cả một đời.

Nguồn: VOV — Trung Quốc và Hàn Quốc tổ chức kỳ thi đại học như thế nào · Báo Mới — Tuyển sinh đại học ở Trung Quốc và Hàn Quốc khốc liệt hơn cả Việt Nam · Giáo dục Thời đại — Cận cảnh kỳ thi khắc nghiệt bậc nhất thế giới · Lao Động — Cuộc thi đại học khó nhất thế giới, nhìn từ trong cuộc · Đại biểu Nhân dân — Khám phá kì thi Đại học khốc liệt nhất thế giới