Bác sĩ đông y Trung Quốc: nghề chẩn bệnh bằng ba ngón tay

Bác sĩ đông y Trung Quốc: nghề chẩn bệnh bằng ba ngón tay

Trong một phòng khám nhỏ ở Hàng Châu hay Thành Đô, người thầy thuốc không mở máy, không gõ bàn phím. Ông đặt ba ngón tay lên cổ tay bệnh nhân, im lặng vài phút, rồi bắt đầu hỏi về giấc ngủ, về mồ hôi ban đêm, về việc ăn uống. Cả một hệ thống y học nghìn năm nằm gọn trong động tác ấy.

Người thầy thuốc đông y làm gì

Đông y — tiếng Trung gọi là trung y — là nền y học cổ truyền của Trung Quốc, xây trên một cách nhìn khác với y học hiện đại. Thay vì truy tìm một tác nhân gây bệnh rồi loại bỏ nó, người thầy thuốc đông y tìm cách đọc xem cơ thể đang mất cân bằng ở đâu, rồi dùng thuốc, châm cứu, xoa bóp và cả chế độ ăn để kéo nó về thế cân bằng.

Bốn bước chẩn đoán của đông y gọi là "tứ chẩn": nhìn, nghe và ngửi, hỏi, và bắt mạch. Nhìn là xem sắc mặt, xem lưỡi. Nghe là nghe giọng nói, nhịp thở, mùi cơ thể. Hỏi là khai thác bệnh sử, giấc ngủ, ăn uống, tâm trạng. Bắt mạch là bước nổi tiếng nhất và cũng gây nhiều tranh cãi nhất.

Ba vị trí, ba ngón tay

Khi bắt mạch, thầy thuốc đặt ba ngón tay dọc theo động mạch ở cổ tay bệnh nhân. Mỗi bàn tay có ba vị trí, gọi là thốn, quan và xích, và mỗi vị trí lại được ấn ở ba mức nông, giữa, sâu. Sách cổ gán mỗi vị trí cho một tạng phủ, rồi mô tả mạch bằng những hình ảnh dễ nhận ra: mạch nổi căng như dây đàn, mạch trôi nhẹ như nước, mạch chìm như đá dưới đáy. Y văn cổ liệt kê khoảng hai mươi tám loại mạch tượng.

Truyền thuyết dân gian cho rằng Biển Thước — danh y thời Chiến Quốc — là người khai sinh phép bắt mạch. Nhưng đây là nhân vật nửa huyền thoại; các thư tịch kể về ông ra đời muộn hơn rất nhiều so với thời ông được cho là đã sống, nên giới nghiên cứu xem đó là truyền thuyết chứ không phải sử liệu chắc chắn. Cơ sở lý luận thật của đông y nằm ở bộ Hoàng Đế Nội Kinh, rồi tới Thương Hàn Luận của Trương Trọng Cảnh, và về sau là Bản Thảo Cương Mục của Lý Thời Trân — công trình năm 1578 liệt kê khoảng 1.892 vị thuốc.

Học thành bác sĩ đông y

Nghề này không truyền khẩu đơn thuần như nhiều người tưởng. Muốn hành nghề hợp pháp ở Trung Quốc, một người phải vào các trường đại học trung y, học năm năm, và chương trình không chỉ có đông y: sinh viên học cả giải phẫu, sinh lý, dược lý và chẩn đoán hình ảnh của y học hiện đại. Ra trường, họ còn phải qua giai đoạn chuẩn hoá lâm sàng và thi lấy giấy phép hành nghề.

Bệnh viện đông y — gọi là trung y viện — có mặt ở hầu hết các tỉnh, nhiều nơi ngang tầm một bệnh viện đa khoa lớn. Ở các thành phố, mô hình phổ biến là "kết hợp đông tây y": bệnh nhân có thể vừa được xét nghiệm máu, chụp chiếu, vừa được kê một thang thuốc cổ phương. Trong dân gian, một danh y giỏi được gọi bằng hai chữ "lão trung y" — ông thầy thuốc già — và người bệnh có thể xếp hàng từ sáng sớm để được ông bắt mạch.

Một thang thuốc được kê thế nào

Thuốc đông y chia thành hai dạng chính. Loại thứ nhất là "ẩm phiến" — dược liệu khô, thái lát, đóng gói theo thang để sắc uống. Loại thứ hai là "trung thành dược" — thuốc chế sẵn thành viên, cao, dung dịch, tiện mang theo. Ở hiệu thuốc lớn, người bệnh đưa đơn, nhân viên đứng trước hàng trăm ngăn kéo gỗ, cân từng vị trên cân tiểu ly rồi chia đều cho mỗi thang.

Khi kê một thang thuốc, thầy thuốc tuân theo nguyên tắc "quân, thần, tá, sứ": một vị chủ đạo, một vị hỗ trợ, một vị điều chỉnh tác dụng phụ, một vị dẫn thuốc tới tạng cần chữa. Đây là cách đông y nghĩ về phối hợp, và nó giải thích vì sao ít khi người ta chỉ dùng một vị thuốc đơn lẻ.

Châm cứu và dấu mốc Nobel

Châm cứu là kỹ thuật được biết đến quốc tế nhiều nhất của đông y, với hàng nghìn huyệt trên cơ thể và các đường "kinh lạc" nối chúng lại. Năm 2010, Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hoá Liên hợp quốc ghi danh châm cứu cùng một số kỹ thuật đông y vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể.

Một dấu mốc khác được cả thế giới nhắc tới là năm 2015, khi nhà khoa học Đồ Đồ Đồ đoạt giải Nobel Sinh lý học — Y học với công trình về artemisinin, chất chống sốt rét. Bà kể rằng mình tìm ra nó từ gợi ý trong một sách cổ của Cát Hồng, và đây là ví dụ hiếm hoi một hướng tiếp cận từ dược liệu cổ được khoa học hiện đại kiểm chứng và trao giải. Cần nhấn mạnh: giải Nobel thuộc về một hợp chất đã được chứng minh bằng thực nghiệm, không phải sự xác nhận cho mọi bài thuốc dân gian.

Những điều chưa được kiểm chứng

Trung thực mà nói, đông y vẫn là đề tài tranh cãi cả trong lẫn ngoài Trung Quốc. Nhiều vị thuốc chưa có thử nghiệm lâm sàng đủ mạnh, một số loại có nguy cơ độc cho gan hoặc thận và đã bị cấm bán ở nhiều nước. Việc hành nghề không phép, quảng cáo quá mức và những sản phẩm trôi nổi xuất hiện trong đại dịch cũng để lại hình ảnh xấu. Trong giới y học Trung Quốc, xu hướng đang được đẩy mạnh là dùng bằng chứng khoa học để sàng lọc: giữ lại cái hiệu quả, loại bỏ cái chỉ dựa vào niềm tin.

Dù vậy, với hàng trăm triệu người, đông y vẫn là lựa chọn đầu tiên cho những bệnh mạn tính, những cơn mất ngủ, đau lưng hay ho kéo dài. Và trong rất nhiều gia đình, ký ức về đông y không nằm ở sách vở, mà nằm ở mùi thuốc thang sắc trên bếp than của bà, và ở bàn tay ba ngón đặt lên cổ tay mỗi lần trong người thấy mệt.

Nguồn: Wikibooks tiếng Việt — Biển Thước · Báo Pháp luật Việt Nam — Ai là cha đẻ phương pháp bắt mạch Đông y · Công an Nhân dân — Y học cổ truyền Phương Đông: Từ hàng nghìn năm đến Nobel 2015 · Tiền Phong — Phòng khám Trung Quốc: Bác sĩ chui như thế nào · Wikipedia tiếng Việt — Y học cổ truyền Trung Quốc