Thổ lâu Phúc Kiến: tòa thành đất của cả một dòng họ

Thổ lâu Phúc Kiến: một dòng họ ở trong một tòa thành đất

Ở vùng núi đông nam tỉnh Phúc Kiến có những ngôi nhà trông như chiếc bánh khổng lồ úp giữa ruộng bậc thang: tường đất dày, mái ngói đen, vòng tròn khép kín với một cửa duy nhất. Người ta gọi chúng là thổ lâu — “nhà đất” — và trong mỗi tòa có khi cả trăm hộ, tới tám trăm người cùng mang một họ.

Đây không chỉ là chỗ ở. Đó là một tòa thành thu nhỏ: vừa để ở, vừa để thờ tổ tiên, vừa để phòng thủ. Năm 2008, bốn mươi sáu tòa thổ lâu tiêu biểu được UNESCO ghi vào Danh sách Di sản Thế giới.

Thổ lâu là gì

Theo cách định nghĩa được dùng phổ biến trong giới nghiên cứu kiến trúc Trung Quốc, thổ lâu là một công trình lớn, nhiều tầng, có tường đất đầm chịu lực cùng khung gỗ, dùng làm nơi ở cho cả một cộng đồng gồm nhiều gia đình. Định nghĩa này khá chặt: nó loại trừ những ngôi nhà chỉ dùng đất đầm lấp quanh khung gỗ chịu lực, và loại trừ cả nhà đất nhỏ của một gia đình. Một tòa thổ lâu điển hình thường cao ba tới năm tầng, tường ngoài dày tới khoảng một mét tám, sức chứa tới tám trăm người. Mặt bằng phổ biến là hình tròn hoặc chữ nhật; ngoài ra có hình bầu dục, nửa vòng, và cả hình ngũ giác không đều.

Ai xây và vì sao

Đa số cư dân thổ lâu là người Khách Gia — một nhóm dân di cư từ phương bắc xuống, gốc gác quanh vùng sông Hoàng Hà — cùng với người Mân Nam ở nam Phúc Kiến. Khi dân số tăng và xung đột với các nhóm láng giềng vì đất đai trở nên gay gắt, người Khách Gia chọn cách ở tập trung trong những ngôi nhà vừa là chỗ sinh sống vừa là pháo đài.

Cần phân biệt cho rõ, vì đây là chỗ dễ nói sai nhất: không phải tất cả thổ lâu đều của người Khách Gia. Ở Phúc Kiến có những loại thổ lâu do người Mân Nam xây, và từ thập niên 1980 giới nghiên cứu đã bác bỏ cách gọi đồng nhất “thổ lâu Khách Gia”. Cũng cần nói rõ về con số: ở Phúc Kiến có hơn hai mươi nghìn tòa nhà đất các loại, nhưng chỉ khoảng ba nghìn tòa thuộc nhóm “thổ lâu Phúc Kiến” theo nghĩa hẹp, và bốn mươi sáu tòa trong số đó được UNESCO ghi danh. Vậy “thổ lâu Phúc Kiến” không đồng nghĩa với toàn bộ nhà đất ở Phúc Kiến.

Về niên đại, các công trình được ghi danh chủ yếu dựng trong khoảng thế kỷ XV tới XX, nhưng truyền thống làm nhà đất ở đây có thể có từ sớm hơn; một số tài liệu nói từ thế kỷ XII hoặc XIII. Nói cách khác, khoảng “thế kỷ XII tới XX” là khoảng thời gian của cả truyền thống, còn niên đại cụ thể của từng tòa thì khác nhau và đôi khi được ghi lệch nhau giữa các nguồn.

Sáu cụm tiêu biểu

Điền Loa Khanh — “bốn món ăn, một bát canh”

Cụm Điền Loa Khanh thuộc huyện Nam Tĩnh, thành phố Chương Châu, gồm năm tòa: một tòa vuông ở giữa, bốn tòa tròn và bầu dục vây quanh. Người địa phương gọi vui là “bốn món ăn và một bát canh” vì bố cục trông như mâm cơm nhìn từ trên xuống. Tòa vuông ở giữa tên Bộ Vân Lâu, khởi dựng năm 1796, ba tầng, mỗi tầng hai mươi sáu phòng; tòa này bị cướp phá và cháy năm 1936, được dựng lại theo bản vẽ cũ năm 1953. Các tòa còn lại dựng rải rác từ 1930 tới 1966.

Thừa Khải Lâu — “vua của thổ lâu”

Thừa Khải Lâu ở huyện Vĩnh Định, dựng năm 1709, gồm bốn vành tròn đồng tâm quây quanh một nhà thờ tổ ở giữa. Vành ngoài cùng đường kính sáu mươi hai phẩy sáu mét, cao bốn tầng, hai trăm tám mươi tám phòng, mỗi tầng bảy mươi hai phòng, hành lang vòng chạy ở các tầng hai, ba, bốn, và bốn cầu thang đặt ở bốn hướng chính. Tầng một là bếp của các chi họ, tầng hai chứa thóc, tầng ba và tầng bốn là chỗ ở. Tính cả các vành trong, tòa nhà có khoảng ba trăm bảy mươi phòng; theo cách nói của người dẫn tour, nếu mỗi đêm ngủ một phòng thì phải hơn một năm mới hết.

Chấn Thành Lâu — “hoàng tử của thổ lâu”

Chấn Thành Lâu ở làng Hồng Khanh, huyện Vĩnh Định, do con cháu một thương nhân thuốc lá giàu có dựng năm 1912. Vành ngoài cao bốn tầng với một trăm tám mươi tư phòng, chia thành bốn đoạn theo khái niệm bát quái trong phong thuỷ; vành trong hai tầng với ba mươi hai phòng. Đáng chú ý là nhà thờ tổ bên trong có cột theo kiểu Hy Lạp và lan can sắt uốn ở hành lang tầng hai — dấu vết giao lưu với kiến trúc phương Tây đầu thế kỷ XX.

Những tòa đáng nhớ khác

• Dư Khánh Lâu ở cụm Sơ Khê, huyện Vĩnh Định, dựng năm 1419 dưới đời Vĩnh Lạc triều Minh: vành ngoài bốn tầng, mỗi tầng năm mươi ba phòng, bảy mươi hai cầu thang.
• Dụ Xương Lâu ở huyện Nam Tĩnh, dựng năm 1308 đời Nguyên, cao năm tầng — một trong những thổ lâu cao và cổ nhất. Kết cấu cột gỗ ở đây không thẳng đứng mà xiêu qua xiêu lại nên có biệt danh “nhà ngoằn ngoèo”; người ta kể rằng đó là do đo nhầm vật liệu khi dựng, nhưng công trình vẫn đứng vững gần bảy trăm năm.
• Nhị Nghi Lâu ở huyện Hoa An, dựng năm 1770, vành ngoài đường kính bảy mươi mốt mét, bốn mươi tám phòng mỗi tầng.
• Hòa Quý Lâu: thổ lâu hình chữ nhật lớn nhất, cao năm tầng, hơn hai mươi mét, dựng trên nền đầm lầy.

Xin lưu ý rằng các con số về số phòng, đường kính và niên đại nêu trên lấy từ tư liệu công bố rộng rãi; với một số tòa, nguồn du lịch và nguồn học thuật ghi lệch nhau vài phòng hoặc vài năm.

Cách dựng một tòa thành đất

Nền được xếp đá trên mặt đất đã đầm chặt, chia thành hai tới ba bậc; quanh bậc trên cùng có rãnh thoát nước vòng để mưa không phá chân tường. Tường làm bằng đất đầm, trộn thêm sỏi, cát, vôi và vật liệu địa phương, bên trong nhét cành cây, thanh gỗ và mảnh tre làm cốt thép. Người thợ đổ đất vào khuôn từng lớp rồi đầm rất nặng tay. Nhiều tài liệu du lịch nói hỗn hợp đất có pha nước đường nâu và gạo nếp để tăng độ kết dính; đây là chi tiết được nhắc nhiều, song người viết chưa tìm được tài liệu kỹ thuật xác nhận thành phần cụ thể, nên xin để ở dạng “theo lời kể”. Kết quả là một công trình thoáng, sáng, chắn gió, chịu động đất, ấm về mùa đông và mát về mùa hè.

Phòng thủ nằm ở những chi tiết nhỏ: thổ lâu thường chỉ có một cổng chính, cánh cửa gỗ dày mười tới mười ba xăng-ti-mét bọc thép bên ngoài; tầng trên cùng có lỗ châu mai; giếng nước và kho lương đặt bên trong để cầm cự khi bị vây. Bố cục thường đối xứng nên không có góc chết. Vật liệu nhẹ nhàng là vậy mà tường dày tới hàng mét, biến mỗi tòa nhà thành một đơn vị gần như tự cấp.

Cuộc sống bên trong

Bước qua cổng là một khoảng sân trời rộng; giữa sân là nhà thờ tổ — nơi thờ cúng, hội họp, cưới xin, tang lễ. Các phòng ở xếp thành vòng quanh sân, hành lang chạy trước mặt từng căn. Ở Thừa Khải Lâu, tầng dưới là bếp, tầng hai chứa ngũ cốc, tầng ba và bốn là buồng ngủ — cách phân tầng vừa tiện sinh hoạt vừa hạn chế cháy lan lên trên. Một số thổ lâu có giếng riêng ngay cạnh bếp của từng hộ. Nhìn từ ngoài, tòa nhà quay lưng lại với thế giới; nhìn từ trong, mọi sinh hoạt đều hướng vào sân chung. Đó là ý niệm “ngoài kín, trong mở” của nhà ở truyền thống Trung Hoa, được đẩy tới mức cực đoan.

Đi xem thổ lâu

• Khu du lịch thổ lâu Nam Tĩnh: lối vào ở thị trấn Thư Dương, huyện Nam Tĩnh; từ đây đi các cụm Điền Loa Khanh, Hà Khanh, Vân Thuỷ Dao.
• Huyện Vĩnh Định: các cụm Cao Bắc với Thừa Khải Lâu, Hồng Khanh với Chấn Thành Lâu, Sơ Khê với Dư Khánh Lâu.
• Huyện Hoa An: Nhị Nghi Lâu thuộc cụm Đại Địa — tòa duy nhất trong danh sách di sản nằm ngoài vùng Nam Tĩnh và Vĩnh Định.
• Đường vào núi quanh co, nhiều đèo; một số cụm cách Hạ Môn vài giờ xe.

Nhiều thổ lâu trong danh sách di sản vẫn có người ở. Khi tham quan, nên hỏi trước và tôn trọng sinh hoạt của cư dân, đừng tự ý lên các tầng ở hoặc chụp ảnh vào trong nhà người ta. Vé vào các cụm thay đổi theo thời điểm nên người viết không nêu con số cụ thể.

Nguồn: UNESCO World Heritage Centre — Fujian Tulou · Wikipedia tiếng Anh — Fujian tulou · Chính quyền tỉnh Phúc Kiến — Các di sản thế giới của Phúc Kiến · Facts and Details — TULOU: HAKKA GROUP HOUSES OF FUJIAN PROVINCE · Cục Văn hoá và Du lịch tỉnh Phúc Kiến — Những khoảnh khắc ở Phúc Kiến