Tết Thanh Minh và tục tảo mộ của người Trung Quốc

Tết Thanh Minh: ngày trong trẻo nhất năm, ngày người sống tìm về người đã khuất

Vào đầu tháng Tư, khi tiết trời đã qua hết mùa ẩm ướt và bầu trời trở nên trong trẻo lạ thường, người Trung Quốc lại sắm xẻng, dao phát cỏ và chuẩn bị mâm cỗ để lên nghĩa trang tảo mộ. Ngày ấy gọi là Tết Thanh Minh. Điều ít người để ý: trước khi là một ngày lễ, Thanh Minh đã là một tiết khí — một trong hai mươi bốn cột mốc mà lịch cổ Trung Hoa dựng lên để đo bước đi của mặt trời, nên nó không rơi vào một ngày cố định như Tết Dương lịch.

Thanh Minh trước hết là một tiết khí, nên ngày không cố định

Người xưa chia một năm thành hai mươi bốn tiết khí, mỗi tiết ứng với một vị trí của mặt trời trên vòng hoàng đạo. Thanh Minh là tiết khí thứ năm, bắt đầu khi mặt trời đi tới kinh độ 15 độ, rơi vào khoảng ngày 4 hoặc 5 tháng Tư dương lịch. Vì mặt trời tới điểm ấy mỗi năm lệch đi vài giờ, ngày Thanh Minh có thể rơi vào 4, 5 hoặc 6 tháng Tư. Năm 2025, Thanh Minh vào ngày 4 tháng Tư; sang năm 2026 lại rơi vào ngày 5 tháng Tư.

Hai chữ thanh minh nghĩa là trong trẻo và sáng sủa. Người xưa đặt tên cho tiết khí này để nói tới khoảng thời gian trời đất đã hết mưa phùn, cây cỏ đâm chồi, bầu trời quang đãng, khí trời mát lành — cũng là lúc thuận tiện nhất để ra đồng, lên núi, dọn dẹp phần mộ tổ tiên sau một mùa đông khô héo.

Từ Hàn Thực đến Thanh Minh: cuộc hợp nhất của hai ngày lễ

Trước Thanh Minh, người xưa có một ngày lễ gọi là Hàn Thực, tức ngày ăn đồ nguội, thường diễn ra trước Thanh Minh một hai ngày. Truyền thuyết kể rằng Hàn Thực ra đời để tưởng nhớ Giới Tử Thôi, một bề tôi trung thành của Tấn Văn Công thời Xuân Thu. Giới Tử Thôi theo chủ chịu cảnh lưu vong, có lần cắt thịt đùi mình nấu canh cho chủ ăn lúc đói. Khi vua lên ngôi, ông không nhận thưởng mà đưa mẹ già vào núi ở ẩn; nhà vua cho đốt núi mong ông trở ra, nào ngờ ông và mẹ cùng chết cháy trong rừng. Vua hối hận, ra lệnh ba ngày kiêng lửa, chỉ ăn đồ nguội để tưởng nhớ ông.

Cần nói rõ để tránh nhầm lẫn giữa chính sử và truyền thuyết: nhân vật Giới Tử Thôi có thật, xuất hiện trong sách Tả truyện thời Xuân Thu, nhưng chi tiết cắt thịt đùi nuôi vua và đốt núi đều là truyền thuyết dân gian đời sau, không có trong sử liệu sớm nhất. Nhiều học giả cũng cho rằng Hàn Thực vốn có gốc từ tục kiêng nhóm lửa đầu mùa khô cổ xưa, rồi sau mới được gán ghép vào câu chuyện Giới Tử Thôi.

Bước ngoặt lịch sử đến năm 732 dưới đời Đường Huyền Tông. Trước đó, việc tế lễ tổ tiên diễn ra quá nhiều dịp và quá tốn kém; nhà vua ban chiếu nói rằng lễ tảo mộ chỉ nên làm một lần mỗi năm vào tiết Thanh Minh. Từ đó, tục tảo mộ gắn chặt với Thanh Minh và dần thâu tóm luôn Hàn Thực. Đến đời Thanh, người ta gần như quên hẳn hai chữ Hàn Thực mà chỉ còn nhớ tới Thanh Minh. Năm 2008, chính quyền Trung Quốc chính thức đưa Thanh Minh vào nhóm ngày nghỉ lễ quốc gia, để người dân được nghỉ vài ngày mà về quê tảo mộ và đi chơi xuân.

Một buổi tảo mộ diễn ra những gì

Tảo mộ, nghĩa đen là quét mộ, không chỉ là thắp hương rồi về. Công việc thường bắt đầu từ khâu dọn dẹp: phát cỏ dại, vun lại đất, quét lá rụng, lau rửa bia đá, sơn lại những chữ đã mờ. Người Hoa xem phần mộ là nhà của tổ tiên ở thế giới bên kia, nên việc tu sửa được làm cẩn thận chẳng khác gì sửa sang nhà cho người thân.

Dọn xong mới tới phần lễ. Một buổi tảo mộ truyền thống thường gồm:

• Bày mâm cỗ trước mộ: gà luộc, thịt ba chỉ, xôi, trái cây, trà và rượu.
• Thắp hương, rót rượu, cúi lạy theo vai vế, người lớn tuổi lạy trước.
• Đốt vàng mã, quần áo giấy và các vật dụng bằng giấy cho người đã khuất.
• Dùng đá chặn những tờ giấy ngũ sắc lên đỉnh gò mộ — tục này gọi là treo giấy, dấu hiệu cho thấy ngôi mộ năm nay đã có người tới viếng.
• Cuối cùng là chia phần lễ, cả nhà ăn uống ngay tại chỗ hoặc mang về, gọi là ăn lộc của tổ tiên.

Thứ tự lạy cũng có luật riêng: con trai trưởng lạy trước, rồi tới các con, các cháu, sau cùng là con dâu. Theo lệ cũ, phụ nữ có chồng thường chỉ đứng bên chứ không lạy, tuy tục này đang dần nới lỏng ở các thành phố lớn.

Trên mâm cỗ Thanh Minh có gì

Vì Hàn Thực từng là ngày kiêng lửa, đồ ăn ngày Thanh Minh ở nhiều vùng mang dáng dấp của món nguội và món làm sẵn. Ở vùng Giang Nam, món đặc trưng là bánh thanh đoàn — viên bột nếp trộn nước ép lá ngải cứu, màu xanh mướt, bọc nhân đậu đỏ ngọt, ăn nguội. Ở Phúc Kiến và Đài Loan, người ta cuốn nhuận bính, một loại bánh tráng mỏng cuốn rau, trứng, thịt và đậu phụ, gần giống bánh cuốn nhưng ăn nguội. Vùng Quảng Đông lại chuộng heo quay, gà luộc và xôi. Miền Bắc có thứ bánh bột mì hấp hình chim én, làm từ bột mì và táo đỏ, vốn gắn với tục Hàn Thực.

Điểm chung là món nào cũng phải bày trước mộ trước khi người sống dùng, bởi phần lễ luôn đứng trước phần thưởng.

Đạp thanh và những thú vui của người xưa

Thanh Minh không chỉ là ngày buồn. Trong văn hoá cổ, sau lễ tảo mộ là phần đạp thanh — đi chân đất trên cỏ non, hoà mình vào tiết trời xuân. Người xưa còn thả diều, đánh đu, chơi đá cầu, và nơi cung đình có tục đánh cầu gỗ. Bởi vậy trong ký ức dân gian, Thanh Minh là ngày vừa có khói hương nơi nghĩa địa, vừa có tiếng cười ngoài đồng cỏ — một sự hoà trộn rất đặc trưng của người Trung Hoa: tưởng nhớ người đã khuất nhưng vẫn sống trọn vẹn với người đang sống.

Một bức tranh, hai cách đọc lịch sử

Nhắc tới Thanh Minh, giới mỹ thuật Trung Quốc nhắc tới bức cuộn dài Thanh Minh thượng hà đồ của hoạ sĩ Trương Trạch Đoan đời Bắc Tống, hiện lưu giữ tại Bảo tàng Cố Cung Bắc Kinh. Bức tranh dài hơn năm mét, vẽ cảnh kinh thành Biện Lương thời ấy với hàng trăm nhân vật, cầu, thuyền, cửa hiệu và đám rước. Tên tranh khiến nhiều người tin đây là cảnh ngày Thanh Minh.

Nhưng đây chính là chỗ sử liệu chưa thống nhất: một số nhà nghiên cứu cho rằng cảnh vật trong tranh — những gánh than, những chiếc quạt, lá rụng — lại mang dấu hiệu mùa thu, nên tên gọi Thanh Minh có thể chỉ là cách nói hoa mỹ về một thời thái bình trong trẻo, chứ không phải miêu tả đúng ngày lễ. Tranh cãi này tới nay chưa ngã ngũ.

Thanh Minh trong đời sống hôm nay

Ở Trung Quốc đương đại, Thanh Minh là dịp cao điểm của giao thông: hàng chục triệu người rời thành phố về quê trong kỳ nghỉ vài ngày. Bên cạnh tảo mộ truyền thống, đã xuất hiện những hình thức mới: dịch vụ tảo mộ thuê, tảo mộ trực tuyến, thắp hương số và các sản phẩm vàng mã thân thiện môi trường. Những năm gần đây, nhiều địa phương khuyến khích dùng hoa cúc thay cho đốt vàng mã để giảm khói bụi và nguy cơ cháy rừng.

Dù hình thức có đổi thay, lõi của ngày lễ vẫn vậy: một năm một lần, người sống dừng lại, dọn dẹp nơi ở của người đã khuất và nhắc cho con cháu biết mình từ đâu mà tới. Trong một xã hội đang đô thị hoá rất nhanh, có lẽ vì thế mà Thanh Minh vẫn chưa hề mất đi sức sống.

Nguồn: Tân Hoa Xã — Thanh Minh: người Trung Quốc tảo mộ và tưởng nhớ tổ tiên · Cổng thông tin Chính phủ Trung Quốc — Quy định ngày nghỉ lễ Thanh Minh · Đài Truyền hình Trung ương Trung Quốc CCTV — Thanh Minh tiết và phong tục tảo mộ · Bảo tàng Cố Cung — Thanh Minh thượng hà đồ của Trương Trạch Đoan · Bách khoa Britannica — Lễ hội Thanh Minh: truyền thống, lịch sử và tục tảo mộ