Trà sữa và giới trẻ Trung Quốc: một nền văn hoá trong cốc

Trà sữa: thứ nước uống đã thành một tầng văn hoá của giới trẻ Trung Quốc

Ở Trung Quốc, trà sữa không còn đơn thuần là một món uống. Nó là một cách hẹn gặp, một cách xin lỗi, một cách cảm ơn, và đôi khi là cách để chứng minh rằng mình đang theo kịp mọi người. Một cốc trà sữa giá mười mấy tệ, nhưng thứ người ta mua không chỉ là nước.

Ngành công nghiệp đứng sau cái cốc ấy cũng không nhỏ. Người Trung Quốc gọi nó bằng một cái tên riêng — “tân trà ẩm”, nghĩa là trà uống kiểu mới: trà pha ngay tại chỗ, có trân châu và các loại hạt, có đá, có đường chia theo cấp độ, bán tại cửa hàng hoặc giao qua ứng dụng. Cách gọi này để phân biệt với trà đóng chai bán ở siêu thị và với trà truyền thống pha bằng ấm.

Từ Đài Loan vào đại lục: một cốc trà đi hai chiều

Trà sữa trân châu ra đời ở Đài Loan vào giữa thập niên 1980, sinh ra từ trào lưu “trà bọt”: trà pha nóng rồi lắc với đá và đường trong bình lắc của người pha chế, tạo một lớp bọt mịn và hạ nhiệt độ xuống thật thấp. Từ đó người ta thả thêm những viên bột nếp nhỏ nấu chín, màu đen bóng, vào cốc trà sữa.

Chuyện ai là người đầu tiên thì tới nay vẫn chưa ngã ngũ. Hai cửa hàng Đài Loan cùng nhận công: Xuân Thuỷ Đường ở Đài Trung và Hàn Lâm Trà Quán ở Đài Nam. Xuân Thuỷ Đường nói họ lắc ra cốc trà bọt đầu tiên năm 1983 rồi đưa trân châu vào trà sữa năm 1986, bán chính thức năm 1987; Hàn Lâm Trà Quán lại nói mình làm việc đó năm 1986 và đặt tên theo hạt trân châu trắng trong suốt như hạt ngọc. Cả hai lời kể đều là tự thuật của doanh nghiệp, chưa có bên thứ ba xác minh dứt điểm, nên cách nói an toàn nhất vẫn là: trà sữa trân châu có từ Đài Loan giữa thập niên 1980.

Vào đại lục, trà sữa đi theo hai làn sóng. Làn sóng thứ nhất là các chuỗi trà sữa Đài Loan mở chi nhánh từ cuối thập niên 1990, bán trong những cốc nhựa to, topping đơn giản. Làn sóng thứ hai bắt đầu khoảng sau 2015, khi các thương hiệu nội địa đổi cách làm: dùng trà nguyên lá pha tại chỗ thay vì bột trà, dùng sữa tươi thay vì bột kem, làm cốc và bao bì đẹp để chụp ảnh, và đặt tên cho phạm trù mới là “tân trà ẩm”.

Thị trường: hơn 3.500 trăm triệu tệ và hơn 400.000 cửa hàng

Theo số liệu của hãng nghiên cứu thị trường Ngải Môi (một công ty tư vấn có trụ sở tại Quảng Châu), quy mô thị trường trà uống kiểu mới của Trung Quốc năm 2024 đạt 3.547,2 trăm triệu nhân dân tệ, tăng 6,4% so với năm trước. Mức tăng này thấp hơn rất nhiều so với giai đoạn bùng nổ: năm 2018 mức tăng là 136%, năm 2021 là 51,9%. Dự báo của chính hãng này cho giai đoạn 2025–2028 là mức tăng lần lượt 5,7%, 3,1%, 2,3% và 1,5%, tức là ngành đã bước vào giai đoạn cạnh tranh trong một chiếc bánh gần như không lớn thêm.

Số cửa hàng thì các nguồn chênh nhau khá nhiều vì thống kê ở những thời điểm khác nhau. Một báo cáo ngành tính tới tháng 3 năm 2024 đưa ra con số 413.134 cửa hàng trà pha tại chỗ trên cả nước. Nền tảng dữ liệu ẩm thực Chá Môn Xan Nhãn lại cho biết tới ngày 15 tháng 7 năm 2025 cả nước có khoảng 42,6 vạn cửa hàng trà sữa, trong đó một năm mở mới 11,8 vạn và giảm ròng 3,9 vạn. Những con số này không mâu thuẫn về xu hướng — mở rất nhanh và đóng cũng rất nhanh — nhưng người đọc nên biết chúng không phải là số liệu chính thức của cơ quan nhà nước.

Sáu thương hiệu lớn nhất và khoảng cách giữa họ

Theo bảng tổng hợp của Báo Kinh tế 21 công bố tháng 8 năm 2025, tính tới cuối năm 2024 số cửa hàng của sáu doanh nghiệp đã lên sàn lần lượt như sau:

• Mật Tuyết Băng Thành: 46.479 cửa hàng, tức là nhiều hơn tổng số cửa hàng của năm thương hiệu còn lại cộng lại. Năm 2024 thương hiệu này bán ra khoảng 9 tỷ cốc, bình quân hơn 20 triệu cốc mỗi ngày.
• Cổ Minh: 9.914 cửa hàng.
• Hỗ Thượng A Di: 9.176 cửa hàng.
• Trà Bách Đạo: 8.395 cửa hàng.
• Bá Vương Trà Cơ: 6.440 cửa hàng.
• Nại Tuyết Trà: 1.798 cửa hàng.

Điều đáng chú ý không nằm ở thứ tự, mà ở chỗ gần như toàn bộ các thương hiệu này hoạt động theo mô hình nhượng quyền: công ty mẹ bán nguyên liệu và thu phí cho chủ cửa hàng, chứ không trực tiếp bán cho người uống. Hai thương hiệu nổi tiếng đi theo hướng ngược lại là Hỷ Trà và Nại Tuyết Trà — từng chỉ mở cửa hàng do công ty tự vận hành, về sau mới mở nhượng quyền, nên số cửa hàng ít hơn hẳn.

Hai năm, sáu cuộc lên sàn

Sau khi Nại Tuyết Trà lên sàn Hồng Kông ngày 30 tháng 6 năm 2021, phải ba năm sau ngành mới có doanh nghiệp thứ hai. Rồi mọi thứ diễn ra dồn dập:

• Trà Bách Đạo lên sàn Hồng Kông ngày 23 tháng 4 năm 2024.
• Cổ Minh lên sàn Hồng Kông ngày 12 tháng 2 năm 2025.
• Mật Tuyết Băng Thành lên sàn Hồng Kông ngày 3 tháng 3 năm 2025 với giá phát hành 202,5 đô la Hồng Kông một cổ phiếu, phá kỷ lục về lượng tiền bị phong toả khi đăng ký mua.
• Bá Vương Trà Cơ lên sàn Nasdaq ngày 17 tháng 4 năm 2025, giá phát hành 28 đô la Mỹ một cổ phiếu, trở thành doanh nghiệp trà uống Trung Quốc đầu tiên niêm yết tại Mỹ.
• Hỗ Thượng A Di lên sàn Hồng Kông ngày 8 tháng 5 năm 2025 với giá phát hành 113,12 đô la Hồng Kông một cổ phiếu.

Việc một ngành bán trà sữa đưa được sáu doanh nghiệp lên sàn trong bốn năm là chuyện hiếm. Giới phân tích Trung Quốc thường giải thích hiện tượng này bằng hai lý do: thứ nhất, ngành đã hết chỗ tăng trưởng nên doanh nghiệp cần tiền của nhà đầu tư để đua về quy mô; thứ hai, nhà đầu tư cần một câu chuyện tiêu dùng cuối cùng đủ dễ hiểu để rót tiền vào.

Uống để làm gì: tiền tệ xã hội và nghi thức nhỏ

Điều khiến trà sữa khác một cốc nước ngọt bình thường nằm ở chỗ nó được dùng như một phương tiện giao tiếp. Người Trung Quốc có hẳn một từ cho việc này: “tiền tệ xã hội”, tức là thứ dùng để đổi lấy sự chú ý, lời bình luận và lượt thích. Mời một cốc trà sữa tốn ít tiền hơn mời một bữa ăn, nhưng vẫn đủ để đánh dấu một quan hệ.

Việc ghép đơn cũng thành một nghi thức. Vì nhiều ứng dụng đặt đồ uống giảm giá khi đơn đủ số cốc, các nhóm đồng nghiệp trong công ty thường hỏi nhau “uống gì không” rồi cùng đặt một đơn. Ngoài ra còn có khái niệm “bạn trà sữa” — người sẵn sàng đi cùng mình mua trà sữa, khác với người bạn đi ăn hay đi xem phim.

Đỉnh cao của trò chơi này là một câu cửa miệng ra đời ngày 22 tháng 9 năm 2020, đúng ngày Thu phân: “cốc trà sữa đầu tiên của mùa thu”. Nó khởi đầu từ một bức ảnh chụp màn hình tin nhắn chuyển khoản 52 tệ kèm câu nhắc mua trà sữa, lan ra từ một nền tảng video ngắn, rồi trong vài ngày phủ kín các mạng xã hội. Cuối năm 2020 cụm từ này lọt vào bảng xếp hạng những cụm từ mạng phổ biến nhất năm. Sang các năm sau, các chuỗi trà sữa biến nó thành chiến dịch tiêu dùng lớn nhất trong năm của mình: giới truyền thông Trung Quốc gọi ngày đó là “ngày mua sắm lớn của ngành trà sữa”.

Cách gọi món cũng là một ngôn ngữ riêng. Người uống không nói “ít đường” mà chọn cấp bậc: ba phần đường, nửa phần đường, không đường. Đá cũng chia thành đá bình thường, ít đá, không đá. Phần thêm gọi là “topping”, gồm trân châu đen, trân châu đường đen, thạch dừa, bánh flan, trân châu phô mai. Có người gọi một cốc chỉ có trà và trân châu, có người gọi “đầy topping” tới mức cốc không còn nước. Các chuỗi đều niêm yết mức đường theo phần trăm trên ứng dụng, và nhiều nhãn cốc in cả lượng calo ước tính.

Mặt trái: chiến tranh giá, cửa hàng đóng và chuyện đường

Năm 2024, lần đầu tiên trong hơn một thập niên, số cửa hàng trà sữa đóng nhiều hơn số mở tại nhiều thành phố. Nguyên nhân trực tiếp là chiến tranh giá: những thương hiệu lớn nhất đồng loạt kéo giá xuống mức 9,9 tệ một cốc, có thương hiệu bán cốc cơ bản chỉ 4 tới 8 tệ. Một cốc trà sữa ở mức giá đó không thể đủ tiền thuê mặt bằng ở vị trí đẹp, nên áp lực dồn xuống chủ cửa hàng nhượng quyền. Các con số thống kê về việc này chênh lệch giữa các nền tảng dữ liệu, và tới nay chưa có số liệu tổng hợp chính thức từ cơ quan quản lý.

Vấn đề thứ hai là sức khoẻ. Một cốc trà sữa cỡ lớn có thể chứa lượng đường tương đương vài thìa canh, thậm chí hơn. Trên thị trường có nhiều sản phẩm ghi “không đường” nhưng thực tế vẫn có đường từ trân châu ngâm siro hoặc từ nguyên liệu pha sẵn; đã có những đợt kiểm nghiệm của cơ quan chức năng và của truyền thông cho kết quả không khớp với nhãn. Về mặt dinh dưỡng, một số chuỗi dùng bột kem thực vật thay sữa tươi, kéo theo nguy cơ về chất béo chuyển hoá. Một số thành phố như Thượng Hải đã thí điểm yêu cầu dán nhãn thành phần dinh dưỡng trên cốc, nhưng đây là việc làm theo địa phương, chưa có quy chuẩn bắt buộc trên toàn quốc, và chưa có đánh giá đầy đủ về hiệu quả của nó.

Kết lại

Nhìn từ ngoài, trà sữa Trung Quốc là câu chuyện của một ngành hàng tiêu dùng khổng lồ: hàng chục vạn cửa hàng, hàng tỷ cốc mỗi năm, sáu doanh nghiệp niêm yết. Nhìn từ trong, nó là câu chuyện của những người trẻ sống ở đô thị, làm việc nhiều giờ, và cần một cái cớ rẻ tiền để gặp nhau, để nói rằng hôm nay mình mệt, để nhớ ai đó. Một cốc trà sữa không giải quyết được gì trong những chuyện ấy — nhưng nó là thứ dễ mua nhất để thay cho lời nói.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Trà sữa trân châu · Xuân Thuỷ Đường — Sự ra đời của trà sữa trân châu · Báo Kinh tế 21 — Sáu thương hiệu trà uống kiểu mới: nửa đầu năm 2025 ai thắng đậm · Tân Lãng Tài chính — Trà uống kiểu mới năm 2024: bắt đầu bằng chiến tranh giá, kết thúc bằng một vạn sáu nghìn cửa hàng đóng cửa · Triều Tân Văn — Doanh nghiệp trà uống kiểu mới thứ tư trong năm lên sàn