Đèn lồng và Tết Nguyên Tiêu: đêm rằm tháng Giêng của người Trung Quốc

Tết Nguyên Tiêu: đêm đèn mà cả một đất nước cùng ngẩng lên nhìn

Rằm tháng Giêng là đêm trăng tròn đầu tiên của năm mới. Với người Trung Quốc, đó cũng là đêm đèn: đèn treo khắp phố, đèn thả xuống sông, đèn trong tay trẻ con, và trên mỗi chiếc đèn là một câu đố. Không có ngày lễ nào ở Trung Quốc lại gắn với ánh sáng đến vậy.

Tết Nguyên Tiêu không phải một phong tục cổ được giữ nguyên vẹn. Nó là thứ được các triều đại nối nhau mở rộng, bồi thêm, rồi bị thay đổi bởi chiến tranh, đô thị hoá và cả bóng đèn điện. Bài này nói về ngày lễ ấy và về chiếc đèn lồng ở giữa nó.

Rằm tháng Giêng là ngày gì

Tết Nguyên Tiêu diễn ra vào ngày 15 tháng Giêng âm lịch, tức đêm trăng tròn đầu tiên sau Tết. Trong tiếng Trung, “nguyên” là đêm đầu tiên, “tiêu” là đêm, nên tên gọi có nghĩa là đêm rằm đầu tiên trong năm. Ngày này còn được gọi là Thượng Nguyên tiết, hoặc Đăng tiết, nghĩa là tết đèn.

Tên gọi Thượng Nguyên gắn với Đạo giáo. Đạo giáo chia năm thành ba dịp lớn gọi là Tam Nguyên: Thượng Nguyên ngày 15 tháng Giêng là ngày sinh của Thiên Quan, Trung Nguyên ngày 15 tháng Bảy là ngày của Địa Quan, và Hạ Nguyên ngày 15 tháng Mười là ngày của Thuỷ Quan. Vì vậy ở nhiều nơi, rằm tháng Giêng vừa là ngày hội, vừa là ngày cầu phúc.

Từ một đêm tới mười đêm đèn

Sử sách ghi rằng từ thời Hán, triều đình đã tổ chức lễ tế vào đêm rằm tháng Giêng. Thời Hán Vũ Đế, vị vua trị vì từ năm 141 tới năm 87 trước Công nguyên, người ta thờ một vị thần tối cao gọi là Thái Nhất, và đêm rằm tháng Giêng là dịp làm lễ lớn. Một số tư liệu khác kể rằng đến đời Hán Minh Đế, khi Phật giáo đã vào Trung Quốc, nhà vua cho thắp đèn trong chùa vào đêm rằm tháng Giêng để tỏ lòng kính Phật, và tục thắp đèn từ đó lan ra dân gian.

Điều chắc chắn hơn là độ dài của ngày hội thay đổi theo từng triều đại. Thời Đường, kinh thành thắp đèn khoảng ba đêm. Sang thời Tống, số đêm tăng lên năm. Đến thời Minh, triều đình cho thắp đèn tới mười đêm, kéo dài từ mồng tám tới mười bảy tháng Giêng, và đây là giai đoạn hội đèn đạt quy mô lớn nhất. Cần nói rõ: các con số này là ghi chép trong sử và tài liệu cổ, nhưng chi tiết về quy mô, vị trí và cách tổ chức ở mỗi triều vẫn còn chỗ các nhà nghiên cứu chưa thống nhất hoàn toàn.

Chiếc đèn lồng được làm thế nào

Đèn lồng Trung Quốc truyền thống làm từ khung tre hoặc khung gỗ mảnh, bọc ngoài bằng giấy bản, lụa hoặc vải mỏng, rồi dán viền bằng giấy đỏ. Bên trong đặt một ngọn nến nhỏ, hoặc ngày nay là một bóng đèn điện. Trên mặt đèn, người ta vẽ hoa văn và viết chữ, phổ biến nhất là các chữ phúc, lộc, thọ, và chữ đoàn viên, nghĩa là sum họp. Màu đỏ là màu chủ đạo, vì trong quan niệm Á Đông đỏ là may mắn.

Đèn lồng có nhiều loại, và tên gọi nói rõ công dụng của từng loại:

• Đèn cung đình: loại đèn treo ở cung điện và nhà giàu, có dạng hình lục giác hoặc bát giác, viền có tua rủng, thân đèn là những bức tranh nhỏ vẽ cảnh vật hoặc tích truyện.
• Đèn ngựa chạy: loại đèn có một cánh quạt nhỏ đặt trên trục, hơi nóng từ ngọn nến đẩy cánh quạt quay, làm bóng người và ngựa vẽ trên thân đèn chạy vòng quanh. Loại đèn này đã có từ thời Tống và được coi là một trong những cỗ máy chuyển động sớm nhất của người Trung Quốc.
• Đèn cá chép, đèn thỏ, đèn hoa sen: những loại đèn hình con vật và hoa, gắn với trẻ em. Đèn cá chép lấy ý từ điển cố cá vượt cửa rồng, cầu mong con cái học hành đỗ đạt.
• Đèn chữ: đèn bọc thành hình con chữ hoặc hình vuông chữ nhật, thường treo thành dãy dọc phố.

Đoán câu đố dưới đèn

Một tục không thể thiếu của Tết Nguyên Tiêu là đoán đố đèn. Người ta viết câu đố lên giấy rồi dán lên đèn, ai đoán ra thì được thưởng. Tục này phổ biến từ thời Tống và kéo dài tới nay. Câu đố đèn thường chơi chữ, dùng đồng âm, ẩn nghĩa hoặc lồng ghép điển cố, nên nó là một trò chơi trí tuệ chứ không chỉ để cho vui.

Ở nhiều thành phố hôm nay vẫn có những khu hội đèn tổ chức đố đèn như một hoạt động chính, có cả các “câu lạc bộ câu đố” chuyên nghiệp sáng tác câu đố mới cho từng mùa.

Bánh trôi: hai cách làm, hai cách gọi

Món ăn gắn với ngày này là bánh từ bột gạo nếp, tròn, nhân ngọt. Nhưng cách gọi và cách làm khác nhau giữa hai miền:

• Miền Bắc gọi là bánh nguyên tiêu. Người ta nặn nhân thành từng viên nhỏ, cho vào một cái sàng hoặc chậu có bột gạo nếp, rồi lắc cho bột bám dần thành vỏ. Vỏ bánh vì thế có nhiều lớp mỏng, hơi sần.
• Miền Nam gọi là thang viên. Bột nếp được nhào thành khối, rồi nặn thành vỏ và bọc nhân vào trong, giống cách làm bánh trôi nước của người Việt.

Nhân bánh thường là vừng đen, đậu đỏ, lạc hoặc đường. Ý nghĩa của chiếc bánh tròn là đoàn tụ và trọn vẹn, trùng với ý nghĩa của đêm trăng tròn đầu năm.

Những nơi đèn sáng nhất

Vài nơi tổ chức hội đèn quy mô lớn và đã thành thương hiệu:

• Tự Cống, tỉnh Tứ Xuyên: hội đèn Tự Cống được coi là lâu đời và nổi tiếng nhất, dân gian vẫn gọi là hội đèn số một dưới trời. Nghề làm đèn ở đây có truyền thống từ thời Đường và Tống, và kỹ thuật làm đèn được ghi vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể quốc gia của Trung Quốc. Hội đèn Tự Cống cũng đã được đưa đi triển lãm ở nhiều nước, trong đó có Việt Nam.
• Nam Kinh: hội đèn ở khu Phu Tử Miếu bên sông Tần Hoài là hội đèn lâu đời gắn với sáu triều đại từng đóng đô ở đây.
• Cáp Nhĩ Tân, tỉnh Hắc Long Giang: nổi tiếng với đèn băng, tức đèn và tượng làm từ băng thật, khai thác từ sông đóng băng mùa đông. Loại hình này được tổ chức từ đầu thập niên 1960.
• Tây An: thành cổ được thắp đèn kín vòng tường thành, biến cả bức tường dài thành một đường sáng.
• Ngoài Trung Quốc đại lục, Đài Loan và Hồng Kông cũng có hội đèn riêng vào dịp này.

Cần lưu ý một chỗ dễ nhầm: nhiều lễ hội đèn mang tên “Chinese Lantern Festival” ở các nước khác lại được tổ chức vào dịp khác, không phải rằm tháng Giêng. Những lễ hội đó chịu ảnh hưởng văn hoá Trung Hoa nhưng lịch tổ chức là do ban tổ chức sở tại đặt ra.

Múa rồng, múa sư tử và những trò khác

Hội đèn không chỉ có đèn. Ở nhiều nơi, đêm rằm tháng Giêng còn có:

• Múa rồng đèn: rồng làm bằng khung tre, thân gồm nhiều đốt, mỗi đốt có người cầm và mang đèn, uốn lượn theo đường phố.
• Múa sư tử: hai người phối hợp điều khiển một con sư tử, có trống và chiêng đệm theo.
• Đi cà kheo: người diễn đi trên hai cây cà kheo cao, có khi còn đóng vai nhân vật trong tích truyện.
• Thả đèn hoa đăng: đèn nhỏ thả xuống sông hồ để cầu phúc, hoặc đèn trời thả lên không trung.
• Đạp thanh: đi chơi ngoài trời ngắm trăng và ngắm đèn, một tục được ghi lại trong thơ cổ.

Trong thơ, và trong đời sống hôm nay

Đêm Nguyên Tiêu đi vào thơ Tống nhiều hơn bất cứ dịp lễ nào khác. Tân Khí Tật có câu nổi tiếng trong bài Thanh Ngọc Án, tả cảnh đêm đèn: gió đông thổi cho ngàn cây nở hoa, mà “hoa” ở đây chính là đèn. Âu Dương Tu trong bài Sinh Tra Tử nhớ đêm Nguyên Tiêu năm trước, khi chợ hoa và đèn sáng như ban ngày.

Ngày nay, Tết Nguyên Tiêu vẫn là một ngày lễ lớn. Vì là dịp nam nữ được ra ngoài ngắm đèn và gặp gỡ, ngày này còn được gọi là lễ tình nhân cổ truyền của người Trung Quốc. Với nhiều gia đình, ăn một bát bánh trôi rồi đi xem đèn là dấu chấm hết cho cả mùa Tết — sau đêm ấy, công việc năm mới thực sự bắt đầu.

Hình thức thì đã đổi khác nhiều: đèn nhựa, đèn LED, đèn tạo hình lớn có động cơ, và những màn trình diễn máy bay không người lái xếp hình trên trời. Nhưng cái lõi thì không đổi: một đêm trăng tròn đầu năm, người ta ra khỏi nhà, ngẩng lên và cùng nhìn về phía ánh sáng.

Kết lại

Đèn lồng và Tết Nguyên Tiêu là ví dụ rõ cho một điều: ở Trung Quốc, ngày lễ không phải một khối bất động. Nó bắt đầu từ lễ tế, được Phật giáo và Đạo giáo bồi thêm, được các triều đại nới từ một đêm tới mười đêm, rồi được bóng đèn điện và máy bay không người lái viết lại. Chiếc đèn lồng đi qua hết những lần thay đổi đó mà vẫn còn nguyên một việc để làm: giữ cho một đêm trong năm sáng hơn mọi đêm khác.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Tết Nguyên Tiêu · Tân Hoa Xã — Tục thưởng đăng và hội đèn ngày Tết Nguyên Tiêu · Trung Quốc Nhật báo — Tự Cống: hội đèn số một dưới trời · Nhân Dân võng — Bánh nguyên tiêu và bánh thang viên khác nhau thế nào · Đài Phát thanh Truyền hình Trung ương Trung Quốc — Tết Nguyên Tiêu qua các triều đại và đèn băng Cáp Nhĩ Tân