Tang lễ và hiếu đạo Trung Hoa: ba năm để trả một đời ơn sinh thành

Tang lễ và hiếu đạo: vì sao người Trung Quốc gọi đám tang là “việc lớn”

Ở Trung Quốc, đám tang được gọi bằng hai chữ “đại sự” — việc lớn. Không phải vì nó tốn kém, mà vì đó là lần cuối cùng con cháu có thể làm tròn chữ hiếu với người đã khuất. Trong tiếng Hán, “hiếu” không chỉ là ngoan ngoãn: nó là một hệ nghĩa vụ kéo dài từ lúc cha mẹ còn sống cho tới khi cha mẹ mất đi, và nghi lễ tang ma là chương cuối của hệ nghĩa vụ ấy.

Thờ người chết như thờ người sống

Câu định nghĩa kinh điển nằm trong sách Trung Dung: thờ người chết như thờ người còn sống, thờ người đã mất như thờ người đang còn — ấy là chỗ hết mực của chữ hiếu. Luận Ngữ ghi lại chuyện học trò Tể Ngã hỏi có thể rút tang cha mẹ xuống một năm thay vì ba năm được không. Khổng Tử không trả lời thẳng, chỉ bảo nếu để tang một năm mà trong lòng thấy yên thì cứ làm; đợi học trò ra ngoài mới nói với người khác rằng Tể Ngã bất nhân, vì con sinh ra ba năm mới rời khỏi tay cha mẹ, nên ba năm để tang là lệ chung của thiên hạ.

Sách Lễ Ký giải thích logic ấy bằng một câu khác: ba ngày đầu thì khóc không ngơi, ba tháng đầu lòng còn đau đớn, hết một năm thì nỗi buồn nguôi dần, tới năm thứ ba thì đã khuây — vì thế lấy ba năm làm hạn. Nói cách khác, thời gian để tang không phải một thủ tục hình thức, mà là một thang thời gian được thiết kế để nỗi đau tự nguôi chứ không bị dồn nén.

Ngũ phục: năm hạng áo tang, một thang đo tình thân

Người Trung Quốc cổ không để tang như nhau cho mọi người. Từ đời Chu, người ta đã dựng ra “ngũ phục” — năm hạng áo tang phân biệt theo ba tiêu chí: quan hệ gần hay xa, vải thô hay mịn, và để tang dài hay ngắn. Càng thân thì áo càng thô, càng nhám, càng khó chịu, và thời gian càng dài. Sự khó chịu ấy là cố ý: nó như một lời nhắc thường trực rằng người mặc đang có tang.

• Trảm thôi là bậc nặng nhất, dùng vải gai sống thô nhất, xé và cắt mà không viền mép — chữ “trảm” nghĩa là cắt đứt. Con trai để tang cha, quan lại để tang vua đều ở bậc này. Năm 1374, thời Hồng Vũ nhà Minh, một quy định được chốt thành lệ: con để tang cha và mẹ đều ba năm. Danh nghĩa là ba năm, nhưng tính theo thực tế là hai mươi lăm tháng (đại tường) cho tới hai mươi bảy tháng (lễ đàn tế) thì được trừ phục.
• Tề thôi là bậc hai, cũng vải gai thô nhưng mép được viền lại cho gọn. Bậc này chia làm bốn nhánh: ba năm, một năm có gậy, một năm không gậy, và ba tháng. Áo dành cho ông bà, bác chú, anh em ruột, chị em gái chưa lấy chồng nằm ở nhánh một năm.
• Đại công là chín tháng, vải gai đã dệt kỹ hơn. Bậc này dành cho anh em họ gần, người cô đã đi lấy chồng, và con gái đã lấy chồng để tang bác chú hay anh em ruột của mình.
• Tiểu công là năm tháng, vải gai dệt kỹ hơn nữa — dành cho ông bà của bác chú, các bà cô, và ở phía ngoại thì ông bà ngoại, cậu, dì đều vào bậc này.
• Ty ma là nhẹ nhất, chỉ ba tháng, vải gai mịn, thường chôn xong là trừ phục. Bậc này dành cho họ hàng đã xa, cháu ngoại, con rể, cha mẹ vợ.

Hai chi tiết cho thấy hệ thống này tỉ mỉ tới mức nào. Thứ nhất, riêng thời Chu đã có 23 loại hình để tang khác nhau, áp dụng cho 138 tình huống quan hệ; về sau chính hai chữ “ngũ phục” trở thành cách nói chỉ phạm vi họ hàng — ai ở ngoài ngũ phục nghĩa là họ hàng đã quá xa. Thứ hai, phân bậc không chỉ theo huyết thống: vợ để tang chồng ba năm, chồng để tang vợ một năm, một bất đối xứng nói thẳng ra vị thế của người phụ nữ trong trật tự ấy.

Ngày nay áo tang đã đơn giản hoá rất nhiều. Ở nông thôn Trung Quốc thường chỉ còn một bộ “hiếu phục” rút gọn: khăn trắng quấn đầu, áo vải gai thô, lưng thắt dây gai, chân đi giày cỏ; nữ có khăn và áo tang riêng. Những bậc để tang chín tháng hay năm tháng gần như không còn ai theo đủ.

Một đám tang diễn ra từng bước thế nào

Trình tự dưới đây là cách phổ biến ở nông thôn Hoa Nam, mỗi vùng có biến thể riêng nhưng thứ tự lớn gần như giống nhau:

• Tiểu liệm — lau rửa, mặc áo thọ cho người vừa mất. Việc này phải làm sớm, thậm chí trước khi tắt thở, vì sau vài giờ cơ thể cứng lại thì khó mặc. Áo thọ kiêng dùng đồ da.
• Báo tang — chính thức báo tin và thời gian, cách thức tổ chức cho họ hàng, thường theo thứ tự trên dưới rất chặt chẽ.
• Bôn tang — họ hàng từ nơi khác mang lễ, tiền phúng, câu đối phúng, vòng hoa về dự.
• Đình linh và thủ linh — quàn thi hài ở nhà, ở rạp dựng tạm, hoặc ở nhà tang lễ để chờ người về đưa tiễn. Con cháu thay phiên thức bên linh cữu.
• Đại liệm — đưa thi hài vào quan tài trước mặt gia quyến rồi đóng đinh; thường do trưởng nam hoặc người nam lớn tuổi nhất trong nhà thực hiện.
• Xuất tấn — đưa quan tài ra nghĩa trang. Lễ bắt đầu bằng tục người con trai đập vỡ một chiếc chậu gốm, rồi con cháu cầm cờ dẫn hồn đi trước, có phường nhạc tang thổi kèn đánh trống, dọc đường rải tiền giấy.
• Hạ huyệt — thầy cúng và thầy phong thuỷ có thể tham gia, chọn hướng và giờ.

Nhiều gia đình còn đốt đồ giấy: nhà, xe, người hầu, tiền âm phủ — để người chết có đủ đồ dùng ở thế giới bên kia.

Lễ bảy và những mốc sau khi chôn

Người Trung Quốc tin rằng phải mất bốn mươi chín ngày để linh hồn ổn định lại, nên sau khi chôn, cứ bảy ngày lại làm một lễ. Bảy lần bảy ngày gọi là “làm thất” (dân gian còn gọi là trai thất), kết thúc ở lần thứ bảy — lễ đoạn thất. Lần đầu do con trai con cháu lo, trong đó trưởng nam giữ vai người chủ tế. Lần thứ ba do con gái đã đi lấy chồng cùng con rể lo, dân gian gọi là “cô đưa”. Lần thứ bảy cũng do con trai, cháu — gọi là viên mãn. Sau đó còn mốc một trăm ngày, giỗ đầu (một năm) và lễ ba năm.

“Hỉ tang”: đám tang được làm vui cho người thượng thọ

Với người mất khi đã trên tám mươi tuổi, nhiều gia đình tổ chức “hỉ tang” — đám tang vui. Quan niệm là sống được tới tuổi ấy đã là phúc lớn, nên thay vì không khí nặng nề, người ta đánh trống gõ chiêng mừng thọ. Có nơi chọn màu hồng, màu cam cho linh đường và thiếp phúng viếng để đỡ dùng nhiều màu trắng. Đây cũng là một cách cơ chế để những người ở lại bớt chìm trong tang thương, và để họ hàng quây quần lại với nhau.

Hiếu đạo: từ “đinh ưu” tới luật “thường về nhà thăm”

Trong chế độ cũ, quan lại đang làm việc mà cha mẹ mất thì bắt buộc phải từ chức về quê chịu tang — gọi là “đinh ưu”, cũng gọi là “thủ chế”. Người vi phạm bị coi là bất hiếu và bị triều đình khiển trách. Suốt thời gian này người ta không dự yến tiệc, không cưới xin, không nghe nhạc, không đi đâu xa. Nhà vua có thể không cho phép nghỉ khi đang có việc gấp gọi là “đoạt tình”, nhưng phải được xem là ngoại lệ.

Ngày nay, pháp luật hiện đại vẫn chạm tới chữ hiếu. Luật Bảo đảm quyền lợi người cao tuổi được sửa đổi ngày 28 tháng 12 năm 2012, có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2013, quy định tại điều 18: thành viên gia đình phải quan tâm tới nhu cầu tinh thần của người cao tuổi, không được hắt hủi, lạnh nhạt; và người phải phụng dưỡng mà sống khác nơi phải thường xuyên về thăm hoặc hỏi han cha mẹ. Câu “thường về nhà thăm” lần đầu được đưa vào luật, trở thành chủ đề tranh luận lớn trong xã hội Trung Quốc suốt nhiều năm.

Vì sao cần một điều luật như vậy? Số liệu của Trung tâm Nghiên cứu người già Trung Quốc cho thấy tỉ lệ hộ trống — nhà chỉ có người già, con cái ở xa — ở thành thị tăng từ 42,0% năm 2000 lên 49,7% năm 2006; ở các đô thị lớn cấp địa khu trở lên, tỉ lệ này lên tới 56,1%. Báo cáo thống kê dịch vụ xã hội năm 2017 dẫn con số 240 triệu người cao tuổi, trong đó hơn 100 triệu thuộc diện con cái không ở bên. Đó là lý do chữ hiếu trong đời sống đương đại không còn chỉ là chuyện đạo đức, mà trở thành vấn đề chính sách: chăm sóc tinh thần cho người già.

Tang lễ thời nay: hoả táng, an táng sinh thái và “phụng dưỡng dày, chôn cất mỏng”

Điều lệ Quản lý mai táng — văn bản pháp quy ở cấp quốc vụ viện — đặt ra phương châm tiến hành hoả táng, cải cách thổ táng để tiết kiệm đất. Bản sửa đổi bổ sung danh mục dịch vụ cơ bản gồm vận chuyển và lưu giữ thi hài, lễ viếng, hoả táng, gửi tro cốt và an táng sinh thái, đồng thời khuyến khích các hình thức táng tiết kiệm đất: rải tro ra biển, táng dưới gốc cây, táng trong vườn hoa, táng thảm cỏ; ở nơi còn cho phép táng đất thì khuyến khích chôn sâu, không đắp mộ cao, không đổ bê-tông, không dựng bia.

Kèm theo đó là khẩu hiệu “phụng dưỡng dày, chôn cất mỏng”: lo cho cha mẹ khi còn sống thay vì đổ tiền vào đám tang và mộ phần sau khi cha mẹ mất. Ở nhiều tỉnh, chỉ tiêu được đặt cụ thể — ví dụ phương án phát triển sự nghiệp mai táng thời kỳ Kế hoạch năm năm lần thứ mười bốn của tỉnh Hồ Nam đặt mục tiêu tới năm 2025 tỉ lệ hoả táng của toàn tỉnh đạt 50%, tỉ lệ an táng tiết kiệm đất và sinh thái đạt 60%.

Những chỗ chưa kiểm chứng được

Có ba điểm bài này cố ý không khẳng định dứt khoát. Thứ nhất, nguồn gốc chính xác và niên đại hình thành của các bậc trong ngũ phục giữa các triều còn nhiều khác biệt trong sử liệu; con số 23 loại hình và 138 tình huống là số ghi trong các nghiên cứu về chế độ phục tang nhà Chu, không phải một con số thống kê chính thức. Thứ hai, tỉ lệ hoả táng toàn quốc của Trung Quốc cập nhật nhất chưa tra được từ văn bản chính thức trong quá trình viết bài, nên chỉ nêu chỉ tiêu của một tỉnh làm ví dụ. Thứ ba, các bước tang lễ ở mục thứ tư mô tả tập quán phổ biến chứ không phải quy chuẩn bắt buộc: miền Bắc, miền Nam và các vùng dân tộc thiểu số có nhiều dị bản, có nơi bỏ hẳn tục đập chậu gốm hoặc tục đốt đồ giấy.

Tất cả những gì còn lại, từ câu Khổng Tử nói về ba năm tang cha mẹ tới điều 18 của Luật Bảo đảm quyền lợi người cao tuổi, đều là chuyện của một xã hội vẫn coi cách tiễn người đã khuất là thước đo cuối cùng của đạo làm con.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Ngũ phục · Wikipedia tiếng Trung — Tang lễ · Wikipedia tiếng Trung — Làm thất · Kho văn bản pháp quy quốc gia Trung Quốc — Điều lệ Quản lý mai táng · Bộ Dân chính Trung Quốc — Ý kiến chỉ đạo về đẩy mạnh an táng tiết kiệm đất và sinh thái