Hội chợ Tết Trung Quốc: tiếng rao, câu đối và những ngày hội đông nghìn nghịt

Hội chợ Tết Trung Quốc: tiếng rao, câu đối và những ngày hội đông nghìn nghịt

Mồng một tháng Giêng, khi sân nhà còn chưa kịp quét, người Bắc Kinh đã kéo nhau ra phố. Họ đi không hẳn để mua — họ đi để dạo hội. Trong tiếng Trung Quốc, ngày hội ấy có một cái tên rất cũ: miếu hội, nghĩa đen là hội ở chùa miếu. Cái tên nói gần hết lịch sử của nó: hội chợ Tết Trung Quốc sinh ra trước cửa chùa, lớn lên thành chợ, rồi trở thành một nghi lễ tập thể của cả một dân tộc.

Miếu hội là gì: cái chợ đậu trước cửa thần

Miếu hội là hình thức hội hè gắn với chùa, miếu hoặc đền thờ thần linh. Ngày hội thường rơi vào ngày sinh hoặc ngày hoá của vị thần được thờ, hoặc vào các dịp lễ lớn trong năm. Hạt nhân của nó là nghi lễ: người ta tới dâng hương, quỳ lạy, cầu tài lộc, cầu bình an, xin quẻ. Nhưng quanh cái hạt nhân ấy mọc lên ngay một lớp vỏ thứ hai: hàng quán, gánh xiếc, thầy bói, người bán đồ chơi, người kể chuyện. Tế lễ và mua bán nằm cạnh nhau đến mức khó tách rời — và đó chính là chỗ khiến miếu hội sống được qua nhiều triều đại.

Vào dịp Tết Nguyên Đán, miếu hội biến thành hội chợ Tết. Ở Bắc Kinh, các phố hội Tết truyền thống kéo dài từ mùng một tới rằm tháng Giêng, một số nơi chỉ mở mấy ngày đầu năm. Thời điểm đông nhất là mấy ngày đầu — khi người ta vừa làm lễ khai niên xong và cần một chỗ để tiêu cho hết cái không khí xuân.

Từ Đông Kinh thời Tống tới phố hội Bắc Kinh

Sử liệu sớm và đầy đủ nhất về miếu hội không nằm ở chùa mà nằm ở sách. Cuốn Đông Kinh mộng hoa lục của Mạnh Nguyên Lão, ghi lại đời sống kinh thành Khai Phong thời Bắc Tống, tả cảnh người ta đi hội chùa, xem hát, ăn quà, đốt đèn — những nét về căn bản vẫn còn nguyên trong miếu hội Tết ngày nay. Các nhà nghiên cứu thường chọn đời Tống làm mốc để nói miếu hội bước vào thời cực thịnh.

Ở Bắc Kinh, phố hội Tết nổi tiếng nhất là Xưởng Điện, đặt ở khu Lưu Ly Xưởng, quận Tây Thành. Hội này gắn với chùa Lã Tổ và khu bán sách, bút, giấy, nghiên mực; nó thịnh vào đời Thanh, khi các cửa hiệu văn phòng tứ bảo hai bên phố đồng loạt mở cửa đón khách. Đến nay Xưởng Điện vẫn được nhắc tới như phố hội Tết lâu đời bậc nhất của thủ đô, và được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể của Trung Quốc.

Cùng với Xưởng Điện, người Bắc Kinh còn có miếu hội Bạch Vân Quán của Đạo giáo, nơi khách đi hội chen nhau đánh vào mắt tiền — ném tiền đồng qua ô cửa trên cầu để trúng chiếc chuông nhỏ, tin rằng trúng thì cả năm may. Đất Đàn miếu hội, mở ở công viên quanh đàn tế đất, là phố hội mới hơn, ra đời sau khi các lễ hội Tết được phục hồi vào thập niên 1980. Không phải mọi phố hội đều có tuổi ngàn năm; nhiều cái mới vài chục năm, nhưng vẫn đông vì người dân cần một chỗ để ra hội.

Phố hoa Quảng Châu: hội Tết của người phương Nam

Khác hẳn miếu hội phương Bắc, người Quảng Châu ăn Tết bằng một phố hội không thờ thần: phố hoa đón xuân. Chợ hoa mở đúng ba ngày cuối năm âm lịch ở nhiều tuyến phố, bán cành đào, hoa mai, quất, lay ơn, cúc, lan. Câu cửa miệng của người Quảng Châu là: không đi phố hoa thì không tính là ăn Tết. Đi phố hoa trở thành một hành động bắt buộc của năm mới, và tục này cũng đã được ghi vào danh mục di sản phi vật thể.

Điểm thú vị là hai miền Bắc — Nam chia nhau hai cách mừng xuân: phương Bắc đi hội chùa để lễ và ngắm trò, phương Nam đi chợ hoa để mua cái đẹp về nhà. Cả hai đều là hội chợ Tết, nhưng một bên bán niềm tin, một bên bán mùa xuân.

Ăn gì ở hội chợ Tết

• Đường hồ lô — táo gai xiên que nhúng đường nóng, ăn giòn rồi chua; xiên đường hồ lô là hình ảnh mặc định của mùa đông Bắc Kinh.
• Thổi đường — nghệ nhân ngậm một cục đường mật, thổi và nặn thành con gà, con rồng, con thỏ ngay trước mắt khách.
• Bánh cuộn lừa — bánh nếp cuộn bột đậu vàng, tên ngộ nghĩnh nhưng là món quà phổ biến.
• Trà canh, bánh nướng, đậu hũ thối, dồi chiên — những món nóng hổi bán trong chảo gang ngay cạnh lối vào hội.

Chơi gì ở hội chợ Tết

Phần trò của miếu hội thay đổi theo thời gian. Thời xưa có múa rối bóng, hát tuồng, kể chuyện, đi cà kheo, múa lân, đánh trống đại, biểu diễn võ thuật. Ngày nay còn thêm xiếc, ảo thuật, nhạc hiện đại và các trò chơi có thưởng như ném vòng, bắn súng hơi, câu cá nhựa. Bên cạnh đó là hàng thủ công: câu đối đỏ viết tại chỗ, cắt giấy, tết dây Trung Quốc, đèn lồng, chong chóng giấy. Mua một đôi câu đối viết tay ngay ở hội rồi mang về dán cửa là cách người ta đưa cái hội vào tận nhà.

Miếu hội hôm nay: đông hơn, thương mại hơn, nhưng vẫn là chỗ để gặp nhau

Miếu hội Tết ngày nay do các công viên, ban quản lý di tích và chính quyền địa phương tổ chức, thường phải mua vé và có kiểm soát an ninh. Nhiều người phàn nàn rằng hội bây giờ hàng hoá giống nhau, giá cao, ít vị cũ so với trước. Nhưng lượng người tới vẫn đông nghịt. Lý do đơn giản: với người Trung Quốc đô thị, miếu hội là một trong ít dịp mà cả gia đình ba thế hệ cùng ra khỏi nhà, cùng chen trong một dòng người và cùng ăn một xiên đường hồ lô. Cái chợ chỉ là cái cớ; cuộc gặp gỡ mới là thứ được mua.

Có một điểm tôi không kiểm chứng được và xin nói rõ: số người tham dự miếu hội mỗi năm được các báo đưa ra rất khác nhau, tuỳ cách đếm, và không có cơ quan nào công bố con số thống nhất cho toàn quốc. Vì vậy bài này không nêu một con số tổng nào. Điều có thể khẳng định chắc chắn là: từ một buổi lễ bên cửa chùa, hội chợ Tết đã trở thành một lá phổi của đời sống công cộng Trung Quốc — nơi tiền tiêu cho vui, lộc cầu cho lành, và người ta gặp lại nhau sau một năm.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Miếu hội · Wikipedia tiếng Trung — Xưởng Điện miếu hội · Wikipedia tiếng Trung — Nghênh xuân hoa thị · Wikipedia tiếng Việt — Hội chợ · Tân Hoa Xã — Phong tục đón xuân và hội chùa ngày Tết