Nhà cổ Huy Châu: tường đầu ngựa, giếng trời và bàn tay người thợ khắc

Nhà cổ Huy Châu: tường đầu ngựa, giếng trời và bàn tay người thợ khắc

Đứng từ xa nhìn một làng cổ ở Huy Châu, người ta chỉ thấy một dải tường trắng và những mái ngói xám. Đến gần, cái làng ấy bắt đầu lộ ra từng lớp: những bức tường đầu hồi bậc thang nhô cao hơn mái, những con ngõ hẹp chỉ đủ một người đi, và phía trên mỗi nóc nhà là một khoảng trời nhỏ mà cả ngôi nhà quay vào. Nhà cổ Huy Châu không đẹp vì to; nó đẹp vì khéo — và vì được xây bằng tiền của những người đàn ông đi buôn xa.

Huy Châu là đâu, và vì sao nhà ở đây khác

Huy Châu là tên vùng đất cổ ở phía nam tỉnh An Huy, gồm sáu huyện: Hấp Huyện, Hưu Ninh, Vụ Nguyên, Kỳ Môn, Y Huyện và Tích Khê (Vụ Nguyên nay thuộc tỉnh Giang Tây). Đây là vùng đồi núi, đất chật, ruộng ít, nên từ đời Minh người địa phương lấy buôn bán làm đường sống. Các thương nhân Huy Châu — gọi chung là Huy Thương — đi muối, mở hiệu cầm đồ, buôn trà, gỗ, giấy, mực và nghiên mực, kiếm được tiền rồi mang về quê xây nhà. Câu nói dân gian không có người Huy Châu thì không thành phố thị cho thấy họ từng đi khắp đất Trung Quốc.

Vì giàu, và vì nhà chen nhà, kiến trúc ở đây bị ép vào hai bài toán rất cụ thể: phải phòng hoả, và phải giữ được không khí cùng ánh sáng trong một mảnh đất chật. Lời giải của người Huy Châu nằm ở mấy chi tiết dưới đây.

Tường đầu ngựa: bức tường cao hơn cả mái nhà

Đặc trưng dễ nhận ra nhất của nhà Huy Châu là tường đầu ngựa. Đó là phần tường đầu hồi được xây cao vượt lên trên mái, chia thành nhiều bậc thang, nhìn từ xa giống cái đầu ngựa đang ngẩng. Tường này còn có tên là tường chắn lửa, vì công dụng thật của nó là chặn lửa: khi hai dãy nhà chỉ cách nhau một con ngõ, một đám cháy có thể quét cả làng, còn bức tường ngăn cao là thứ làm chậm ngọn lửa. Người ta xây tường cao hơn nóc, đắp thành bậc để thoát gió và để nước mưa chảy xuống theo hình bậc thang.

Giếng trời và câu bốn nước quy về một nhà

Bên trong, mỗi ngôi nhà Huy Châu quay mặt vào một khoảng sân nhỏ gọi là giếng trời. Khoảng sân này hẹp, thường chỉ vài mét vuông, nhưng là nguồn sáng và nguồn gió chính cho các gian phòng. Nhà Huy Châu có tường ngoài rất kín, cửa sổ nhỏ và cao — vừa để giữ ấm mùa đông, vừa để phòng trộm. Nhờ vậy, ánh sáng trong nhà không đổ vào từ ngoài mà rơi xuống theo cột từ giếng trời: gian giữa sáng, hai bên tối dần, tạo cảm giác sâu.

Đi cùng giếng trời là một nguyên tắc rất được người Huy Châu coi trọng: mái các gian đều dốc vào trong, để nước mưa chảy hết về sân trước khi thoát ra ngoài. Người ta gọi đó là bốn nước quy về một nhà. Ý nghĩa vừa thật vừa hình tượng: nước mưa là nước, cũng là tiền của; cho nước chảy vào nhà mình, không cho chảy sang ruộng hàng xóm — câu nước phì không chảy ruộng người ngoài. Một chi tiết kỹ thuật khô khan được đọc thành một câu chuyện về sự giữ của.

Ba nghề chạm: gỗ, gạch, đá

Nếu phải chọn một thứ làm nên danh tiếng nhà cổ Huy Châu, đó là nghề chạm. Người ta chia thành ba loại: chạm gỗ, chạm gạch và chạm đá. Chạm gỗ dùng cho dầm, xà, cửa, vách — chạm nổi thành đề tài hoa lá, thú, tích truyện. Chạm gạch dùng cho cổng, đầu hồi, tường hoa, nổi tiếng nhất là các cổng đắp nổi hình lầu gác, người, ngựa. Chạm đá dùng cho ngưỡng cửa, chân cột, sân và lan can. Một ngôi nhà lớn có thể mất nhiều năm mới chạm xong, và tiền công cho thợ khắc chiếm phần không nhỏ trong chi phí xây.

Các đề tài thường gặp là hoa điểu, tùng hạc, cá chép, mẫu mực tới các tích hiếu và trung, hoặc cảnh sinh hoạt như cày bừa, đánh cá, dạy con học. Ở những ngôi nhà của thương nhân, người ta còn đưa cả cảnh đi buôn, cảnh đi sông vào tranh chạm — một cách kể lại chính cuộc đời chủ nhà.

Làng cổ còn lại: Tây Đệ, Hoành Thôn

Hai ngôi làng nổi tiếng nhất còn giữ được diện mạo Huy Châu là Tây Đệ và Hoành Thôn, cùng ở huyện Y thuộc tỉnh An Huy. Năm 2000, UNESCO ghi cụm cổ thôn Nam An Huy này vào danh sách di sản thế giới. Tây Đệ gắn với dòng họ Hồ, còn Hoành Thôn gắn với dòng họ Uông.

Hoành Thôn đặc biệt ở chỗ cả làng được tổ chức theo một hệ thống nước. Tương truyền từ đầu đời Minh, dân làng đào mương dẫn nước từ suối vào, cho chảy qua từng ngõ rồi tụ lại ở hai mặt nước lớn: một ao giữa làng và một hồ ở đầu làng. Nước vừa để dùng, vừa để chữa cháy, vừa làm cảnh. Có tài liệu phổ biến nói cả làng được quy hoạch theo hình con bò, nhưng đây là cách kể dân gian nhiều hơn là một bản vẽ kỹ thuật — tôi chưa kiểm chứng được một hồ sơ gốc nào xác nhận điều đó, nên xin để nguyên như một truyền thuyết đẹp.

Ngôi nhà lớn nhất và nổi tiếng nhất của Hoành Thôn là Thừa Chí Đường, do một thương nhân muối cho xây vào giữa thế kỷ XIX. Nhà này có hệ thống giếng trời nối nhau và các gian chạm gỗ dày đặc. Các con số chính xác về số gian, số giếng trời được các nguồn ghi không giống nhau; điều chắc chắn là quy mô của nó vượt xa một nhà ở thông thường.

Ngôi nhà như một lời tuyên bố

Nhìn cả cụm, có thể thấy nhà cổ Huy Châu không chỉ để ở. Người Huy Châu xây nhà để khoe sự thành đạt của dòng họ, để đặt bàn thờ tổ tiên, để treo câu đối và biển do người đỗ đạt đề tặng. Trong một làng Huy Châu, nhà thờ họ và cổng chào công đức thường đẹp và to hơn cả nhà dân. Ngôi nhà vì thế vừa là chỗ trú, vừa là một bản tuyên bố: gia đình này đã đi xa, kiếm được nhiều, và quay về.

Ngày nay, phần lớn nhà cổ đã thành điểm tham quan. Câu hỏi khó nhất của Hoành Thôn và Tây Đệ không phải là bảo tàng hoá bao nhiêu, mà là làm sao để người dân còn được sống trong nhà mình trong khi lượng khách mỗi năm tăng lên. Nhà cổ Huy Châu bền vì được xây rất kỹ; nó có đứng được tiếp hay không lại phụ thuộc vào thứ ít liên quan tới gỗ đá: lượng người bước qua ngưỡng cửa mỗi ngày.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Kiến trúc Huy Phái · Wikipedia tiếng Trung — Hoành Thôn · Wikipedia tiếng Trung — Tây Đệ · Trung tâm Di sản Thế giới UNESCO — Cổ thôn Nam An Huy: Tây Đệ và Hoành Thôn · Wikipedia tiếng Trung — Thương nhân Huy Châu