Xếp hàng ở Trung Quốc: từ vạch một mét tới ngày 11 hàng tháng

Xếp hàng ở Trung Quốc: từ vạch "một mét" tới ngày 11 hàng tháng

Nếu hỏi một người nước ngoài từng sống ở Trung Quốc về điều dễ thấy nhất trong những năm gần đây, rất nhiều người sẽ nói tới chuyện xếp hàng. Ở các ga tàu điện ngầm Bắc Kinh, hành khách đứng thành hai hàng ngay ngắn sau vạch kẻ trên sàn, chờ cửa mở mới bước lên. Nhưng đằng sau hình ảnh trật tự ấy là cả một quá trình được dựng nên bằng khẩu hiệu, biển báo, tình nguyện viên và cả những tranh cãi chưa dứt.

Bài này kể lại hành trình đó: nó bắt đầu từ đâu, ai là người đứng mũi, và những khái niệm như vạch một mét hay "Trung Quốc thức quá mã lộ" mang nghĩa gì.

Vì sao chuyện xếp hàng lại bị đem ra mổ xẻ

Nhà nghiên cứu xã hội học Phí Hiếu Thông, trong cuốn sách nổi tiếng của ông về xã hội nông thôn, đưa ra khái niệm "cách cục sai biệt" để mô tả cách người ta đối xử khác nhau với người quen và người lạ. Trong một xã hội nặng tình thân thích, lối chen lấn với "người dưng" ngoài đường không bị coi nặng như việc chiếm phần của người trong họ. Nhiều nhà bình luận lấy ý này để lý giải vì sao ở một số nơi, người ta chen nhau lên xe buýt mà vẫn nhường nhịn nhau trong nhà. Dù đúng tới đâu, cách lý giải ấy cho thấy xếp hàng không chỉ là kỹ năng, mà là một ứng xử cần được dạy và được dựng khuôn.

Ngày 11 và biểu tượng hai người đứng thẳng

Ngày 11 tháng 2 năm 2007, đúng dịp Bắc Kinh đếm ngược 500 ngày tới Thế vận hội, thành phố phát động "ngày xếp hàng" đầu tiên. Con số 11 được chọn vì hai nét của nó trông như hai người đứng ngay ngắn cạnh nhau; trên logo, số 11 được vẽ thành hai người đứng thẳng, miệng cười. Từ đó, ngày 11 hàng tháng trở thành "ngày khuyến khích xếp hàng", còn ngày 22 được lấy làm "ngày nhường ghế" — cũng mượn hình đôi người. Giới chức phụ trách vận động khi đó nói gọn trong một ý: ở nơi công cộng, hễ có từ hai người trở lên thì nên đứng như chính con số 11.

"Đội quân áo vàng chanh"

Trước cả ngày xếp hàng, ở Bắc Kinh đã có một lực lượng đứng sau sự trật tự này: đội tình nguyện viên hướng dẫn văn minh giao thông, mặc đồng phục màu vàng chanh — trong tiếng Trung gọi vui là "ánh vàng chanh". Nhiều thành viên là người về hưu, đứng ở các trạm xe buýt, bến tàu để nhắc hành khách xếp hàng, chờ người xuống rồi mới lên, nhường ghế cho người già. Lực lượng này xuất hiện từ khoảng năm 2001 — thời điểm Bắc Kinh giành quyền đăng cai Thế vận hội — và tới năm 2006 đã lên tới hàng nghìn người, trải trên hàng nghìn trạm. Họ là những người trực tiếp "giữ hàng" cho một tập quán đang hình thành.

"Trung Quốc thức quá mã lộ" — khi một câu nói trở thành gương soi

Khoảng năm 2012, một cách nói xuất hiện và lan nhanh trên mạng: "Trung Quốc thức quá mã lộ", nghĩa là kiểu sang đường của người Trung Quốc — không cần đèn, cứ gom đủ một đám đông là cả nhóm cùng đi. Cụm từ này không do ai đặt tên chính thức, nhưng nhanh chóng thành đề tài bình luận về ý thức chấp hành luật giao thông và tâm lý đám đông. Đi kèm nó là các đợt siết chặt. Từ ngày 1 tháng 3 năm 2013, tỉnh Chiết Giang tuyên bố xử nghiêm tám loại hành vi giao thông; theo thông báo của ngành công an địa phương, chỉ trong chưa đầy ba tuần đầu đã xử lý hàng nghìn trường hợp người đi bộ vượt đèn đỏ, mức phạt phổ biến là từ 5 tới 20 tệ. Giới chức địa phương khi đó nói thẳng rằng phạt chỉ là cách để dần hình thành thói quen, giống như việc nhường đường ở vạch sang đường đã trở thành nếp ở Hàng Châu.

Vạch "một mét": từ quầy giao dịch tới mùa dịch

Ở nhiều ngân hàng và cửa kính giao dịch Trung Quốc, từ lâu đã kẻ một vạch cách quầy khoảng một mét, nhắc người đang chờ lùi lại để không nghe được chuyện riêng của người đang làm thủ tục. Vạch này được gọi là "vạch một mét" và ban đầu thuần tuý là chuyện bảo mật, về sau thành biểu tượng của xếp hàng văn minh. Đến mùa dịch, ý nghĩa ấy mở rộng hẳn: giữ khoảng cách một mét vừa là yêu cầu phòng dịch — vì giọt bắn khi nói, ho, hắt hơi thường rơi xuống trong vòng một mét — vừa được nâng thành một chuẩn mực văn minh công cộng. Bộ Y tế quốc gia đã đưa "giữ vạch một mét" vào bộ tiêu chí phòng dịch cho ngân hàng, bệnh viện, siêu thị, nhà ga; tài liệu hướng dẫn phòng chống dịch bản mới sau đó liệt kê "tuân thủ vạch một mét" như một trong những quy tắc sinh hoạt cơ bản.

Hàng Châu và việc nhường đường ở vạch sang đường

Hàng Châu thường được nêu như hình mẫu về một kiểu trật tự khác: xe nhường người đi bộ ở vạch sang đường. Người ta kể rằng việc này bắt đầu từ chính nội bộ ngành xe buýt thành phố từ khoảng năm 2005, khi quy định "giảm tốc và nhường người đi bộ trước vạch sang đường" được đưa vào nội quy; ban đầu là ở một tuyến xe buýt, rồi lan ra toàn hệ thống, sau đó sang xe taxi, xe công và xe tư nhân. Cách làm là "xe chạy trước làm gương, xe tư nhân theo sau". Đến nay, thống kê của thành phố cho tỷ lệ nhường đường ở vạch sang đường của ô tô vượt 90 phần trăm, riêng xe buýt gần 99 phần trăm. Điều đáng chú ý là quy tắc này không đơn phương: nó được nói kèm yêu cầu "người đi bộ đi nhanh lên", để hai bên cùng giữ nhịp. Trên bình diện luật, việc nhường người đi bộ tại vạch cũng được quy định trong luật giao thông đường bộ.

Chỗ còn tranh cãi

Không phải mọi nơi đều đã vào nếp. Có những ý kiến cho rằng xếp hàng theo làn ở một số ngã tư mới chỉ là hiện tượng lẻ, chưa phổ biến. Các con số như tỷ lệ nhường đường, số ca xử phạt đều là số liệu do địa phương công bố ở từng thời điểm, khó so sánh với nhau và không có một thước đo thống nhất toàn quốc. Vì vậy, bài này nêu các con số kèm nguồn và thời điểm, thay vì gộp thành một kết luận chung.

Nguồn: Sina News — Hai trạm xe buýt cạnh nhau, cách dừng xe khác hẳn: văn minh đi xe bắt đầu từ "xếp hàng" · Báo Bắc Kinh mới — "Ánh vàng chanh" trên sân ga: canh giữ những chuyến đi ấm áp · Wikipedia tiếng Trung — Trung Quốc thức quá mã lộ · Mạng nghiên cứu đô thị — "Nhường người đi bộ trước vạch sang đường" có tiếp tay cho "Trung Quốc thức quá mã lộ"? · Bình luận Hàng Châu — Nhường đường ở vạch sang đường: văn minh còn mãi