Màu đỏ, vàng son và những biểu tượng may mắn của người Trung Quốc

Màu đỏ, vàng son và những biểu tượng điềm lành của người Trung Quốc

Người Trung Quốc chọn màu cho áo cưới, cho phong bì, cho tấm thiệp chúc Tết không phải theo sở thích, mà theo một hệ thống quan niệm đã có hàng nghìn năm. Trong hệ thống ấy, mỗi sắc màu và mỗi con vật, mỗi chữ đều mang một lời chúc ngầm. Hiểu được quy tắc này, người ngoài mới hiểu vì sao một chiếc phong bì đỏ lại quan trọng hơn cả số tiền bên trong, và vì sao người ta lại dán ngược chữ Phúc lên cửa.

Màu đỏ — sắc màu đứng đầu mọi điềm lành

Đỏ, tiếng Trung là hồng, là màu của may mắn và niềm vui. Đám cưới của người Hán truyền thống dùng đỏ từ đầu đến cuối: áo cô dâu, khăn trùm, đèn lồng, câu đối, phong bì mừng. Ngày Tết, nhà nhà treo đèn lồng đỏ và dán giấy đỏ khắp cửa.

Có một truyền thuyết giải thích tập tục này: con quái vật Nian (năm) mỗi dịp đầu năm lại về làng quấy phá, nhưng nó sợ màu đỏ, sợ lửa và sợ tiếng nổ lớn. Vì thế người ta treo đỏ và đốt pháo để xua Nian. Cần nói rõ: đây là truyện dân gian, không phải sử liệu, nhưng nó phản ánh đúng một điều — trong tâm thức người Trung Quốc, đỏ là màu xua đuổi điều xấu.

Trong thuyết ngũ hành, đỏ gắn với hành Hoả và hướng Nam. Đây là một trong năm sắc màu cơ bản của vũ trụ quan cổ: xanh gắn với hành Mộc và hướng Đông, đỏ với hành Hoả và hướng Nam, vàng với hành Thổ và ở giữa, trắng với hành Kim và hướng Tây, đen với hành Thuỷ và hướng Bắc. Vì vậy màu sắc của người Trung Quốc không chỉ đẹp, mà còn mang nghĩa phương hướng và vũ trụ.

Vàng — màu của vua và của sự giàu sang

Vàng, tiếng Trung là hoàng, đồng âm với chữ chỉ hoàng đế. Đây là màu đứng giữa năm sắc, gắn với đất, nên được coi là trung tâm và tôn quý nhất. Thời phong kiến, áo màu vàng là đặc quyền của hoàng gia; dân thường mặc áo vàng có thể bị coi là phạm thượng.

Ngày nay vàng tượng trưng cho tiền tài và phú quý. Người ta mừng nhau bằng những phong bao chữ vàng, những câu đối nền đỏ chữ vàng, và những linh vật dát vàng như kỳ lân, tì hưu. Nếu đỏ là may mắn thì vàng là giàu có — hai màu đi thành cặp trong gần như mọi dịp vui.

Trắng và đen — màu của tang lễ

Trắng là màu tang. Đám tang dùng khăn trắng, áo trắng, hoa trắng, và phong bì trắng gọi là bạch bao để phân biệt với phong bì đỏ mừng vui. Vì vậy tặng hoa trắng cho người sống bị coi là điềm gở. Đen cũng xuất hiện trong tang lễ nhưng không tuyệt đối như trắng; trong ngũ hành, đen là hành Thuỷ, hướng Bắc.

Một chi tiết dễ gây nhầm lẫn cho người phương Tây: ở Trung Quốc, cô dâu mặc đỏ chứ không mặc trắng, và áo tang mới là màu trắng. Quy tắc màu sắc ở đây gần như ngược với quan niệm phương Tây.

Xanh lá, tím và những ngoại lệ

Xanh lá là màu của mùa xuân và sự sinh trưởng, thuộc hành Mộc. Nhưng có một điều kiêng kỵ nổi tiếng: mũ xanh lá, nghĩa bóng chỉ người đàn ông bị vợ phản bội. Vì thế không ai tặng mũ xanh cho đàn ông Trung Quốc. Tím là màu quý phái, gắn với cung điện — Tử Cấm Thành nghĩa là thành cấm màu tím.

Chữ Phúc — biểu tượng may mắn quen thuộc nhất

Chữ Phúc là biểu tượng may mắn phổ biến nhất. Tết đến, người ta dán nó lên cửa, và thường dán ngược. Lý do là đồng âm: Phúc đảo (Phúc bị dán ngược) đọc lên nghe như Phúc đáo (Phúc đã tới). Dán ngược chữ Phúc hoá ra lại là một lời chúc phúc đã đến nhà.

Bộ Ngũ Phúc gồm năm điều mong ước: sống lâu, giàu sang, khoẻ mạnh, có đức, và được chết yên lành. Hình năm con dơi cũng tượng trưng cho ngũ phúc, vì chữ dơi đồng âm với chữ Phúc.

Một bộ biểu tượng bằng hình

• Cá: chữ cá đồng âm với chữ dư, nên cá tượng trưng cho sự dư dả; món cá trên mâm cỗ Tết mang ý năm nào cũng dư.
• Dơi: đồng âm với Phúc, tượng trưng cho phúc lành.
• Chim khách: tiếng Hán gọi là hỉ thước, nghĩa là chim vui, báo tin mừng.
• Hoa mẫu đơn: tượng trưng cho phú quý và danh vọng.
• Quả đào: tượng trưng cho trường thọ, gắn với truyền thuyết đào tiên của Tây Vương Mẫu.
• Quả lựu: nhiều hạt, tượng trưng cho con đàn cháu đống.
• Sen: tượng trưng cho sự trong sạch, lại đồng âm với chữ liền, nên còn cầu cho con cái nối dõi.
• Uyên ương: tượng trưng cho vợ chồng thuỷ chung.
• Rồng và phượng: cặp đôi quyền quý, rồng cho vua, phượng cho hậu; trong hôn lễ chúng tượng trưng cho đôi lứa hạnh phúc.
• Nút thắt Trung Quốc: những sợi dây kết vào nhau không mối, tượng trưng cho sự gắn bó và điều lành.

Vì sao điềm lành lại đặt trên chữ nghĩa

Điểm đáng chú ý là rất nhiều biểu tượng may mắn của người Trung Quốc không dựa trên hình dáng, mà dựa trên âm thanh. Dơi thành Phúc, cá thành Dư, quýt thành Cát, lê thành Ly. Đây là lối chơi chữ đặc trưng của tiếng Hán, nơi hai chữ khác nghĩa nhưng cùng âm có thể hoán đổi cho nhau trong lời chúc.

Chính vì vậy, đọc đúng các biểu tượng này đòi hỏi phải biết cả chữ, cả âm và cả phong tục. Một con vật vô hại có thể là điềm lành chỉ vì tên nó gần âm với một chữ tốt, và ngược lại, một món đồ đẹp có thể bị kiêng chỉ vì tên nó gần âm với một chữ xấu.

Kết lại

Màu đỏ và vàng son, những chú dơi và con cá, chữ Phúc dán ngược và nút dây kết mối — tất cả đều nói cùng một điều: cầu mong điều lành. Với người Trung Quốc, màu sắc và biểu tượng không phải chuyện trang trí, mà là cách nói lời chúc mà không cần mở miệng. Và nhiều khi, cả một hệ thống ý nghĩa ấy lại nằm gọn trong một chữ được dán ngược trên cánh cửa ngày Tết.

Nguồn: Wikipedia tiếng Việt — Màu sắc trong văn hoá Trung Quốc · Bách khoa toàn thư Trung Quốc — Màu đỏ và các biểu tượng cát tường · Nhân Dân võng — Ý nghĩa các biểu tượng may mắn trong văn hoá truyền thống · Tân Hoa Xã — Chữ Phúc và tục dán ngược ngày Tết · Bảo tàng Cố Cung — Rồng phượng và biểu tượng cung đình