Quan hệ thầy trò Trung Quốc: từ bó thịt khô tới Ngày Nhà giáo

Quan hệ thầy trò Trung Quốc: từ bó thịt khô tới ngày Nhà giáo

Trong tiếng Trung, chữ "thầy" mang một sức nặng đặc biệt. Người ta gọi thầy bằng "sư phụ" — ghép giữa chữ thầy và chữ cha — và có câu "một ngày làm thầy, cả đời làm cha". Muốn hiểu vì sao quan hệ thầy trò ở đây ràng buộc tới vậy, phải quay về một người đàn ông sống cách đây hơn hai nghìn năm trăm năm, người mà đến nay vẫn được gọi là "vạn thế sư biểu", tấm gương thầy của muôn đời.

Người thầy đầu tiên mở cửa cho người nghèo

Khổng Tử sống khoảng năm 551 tới 479 trước Công nguyên. Điểm được hậu thế nhắc nhiều nhất không phải kiến thức ông truyền, mà là việc ông phá vỡ thế độc quyền dạy học của tầng lớp quý tộc. Ông chủ trương "hữu giáo vô loại" — dạy học không phân biệt đối tượng — và trong lớp học của ông có đủ hạng người: kẻ xuất thân gia đình quyền quý, người làm nghề buôn, người nhà nghèo, thậm chí có học trò từng làm nghề trộm cướp. Truyền thống ghi lại rằng ông có khoảng ba nghìn học trò và bảy mươi hai người thành đạt, gọi là "thất thập nhị hiền".

Ông cũng nổi tiếng với cách dạy tuỳ từng người. Cùng một câu hỏi "nghe điều gì có nên làm ngay không", ông trả lời khác nhau cho hai học trò khác tính cách, vì người thì hăng quá cần ghìm lại, người thì nhút nhát cần khích lệ. Học giả đời Tống đúc kết nguyên tắc ấy thành một thành ngữ còn dùng đến nay: "nhân tài thi giáo" — dạy theo tư chất từng người.

Bó thịt khô làm học phí

Trong sách Luận Ngữ, Khổng Tử nói: "Từ khi nào tự mình mang một bó thịt khô tới, ta chưa từng có ai không dạy". "Bó thịt khô" ở đây là "thúc tu" — theo cách hiểu phổ biến là mười dải thịt khô buộc lại, một lễ vật mọn làm quà ra mắt. Đây được xem là hạt giống của tục lệ "học phí" thời cổ. Cần nói rõ một chỗ còn tranh luận: một số nhà nghiên cứu cho rằng "thúc tu" không chỉ lễ vật mà ám chỉ "đã búi tóc đội mũ", tức người đã tới tuổi trưởng thành, nên câu này mang nghĩa "từ tuổi trưởng thành trở lên, chưa ai ta không dạy". Hai cách hiểu cùng tồn tại, chưa có kết luận dứt khoát.

Về sau, tục lệ này phát triển thành một nghi lễ nhập môn gọi là "bái sư", và lễ vật kèm theo thành "sáu lễ" gồm thịt khô cùng năm thứ nữa, mỗi thứ một ý: cần tây (đồng âm với chữ "cần"), hạt sen, táo đỏ, đậu đỏ, long nhãn — tượng trưng cho siêng năng, khổ công học, sớm đỗ đạt, đường công danh rộng mở. Người học trò làm lễ trước bàn thờ Khổng Tử, rồi mới lạy thầy.

Người thầy nằm trong bảng "Trời Đất Vua Cha Thầy"

Trong văn hoá truyền thống, thầy được xếp chung một bảng với những bậc tối cao. Bảng thờ "Thiên Địa Quân Thân Sư" — Trời, Đất, Vua, Cha, Thầy — cho thấy vị trí của người thầy ngang hàng với cha mẹ. Từ đời Đường, một cuốn sách giáo huấn phổ thông đã đúc thành câu "một ngày làm thầy, suốt đời làm cha". Sách "Đệ Tử Chức" thời cổ — được coi như bản nội quy học trò — quy định rõ cả cách ứng xử ngoài đường: học trò đi trên đường gặp thầy phải dừng lại, đứng nép sang một bên đợi thầy đi qua rồi mới đi tiếp.

Đứng dưới tuyết: chuyện "Trình Môn Lập Tuyết"

Câu chuyện được truyền tụng nhất về lòng kính thầy là "Trình Môn Lập Tuyết" — đứng tuyết trước cửa nhà họ Trình. Sử chép rằng vào thời Bắc Tống, hai học giả Dương Thời và Du Tộc tới thăm thầy Trình Di. Gặp lúc thầy đang nhắm mắt nghỉ, hai người không dám quấy, đứng chờ. Khi thầy mở mắt thì tuyết ngoài cửa đã dày một thước. Câu chuyện này có trong chính sử, song tình tiết "tuyết dày một thước" mang tính hình tượng của người đời sau, nên nên hiểu như một giai thoại ca ngợi lòng thành, không phải số liệu đo đếm.

Ngày Nhà giáo 10 tháng 9

Ngày 10 tháng 9 hằng năm là Ngày Nhà giáo Cộng hoà Nhân dân Trung Hoa. Ngày 11 tháng 1 năm 1985, Quốc vụ viện trình đề nghị lên cơ quan lập pháp; ngày 21 tháng 1 năm 1985, kỳ họp Uỷ ban Thường vụ Đại hội Đại biểu Nhân dân Toàn quốc khoá sáu quyết định lấy ngày 10 tháng 9 làm Ngày Nhà giáo. Ngày 10 tháng 9 năm 1985 là Ngày Nhà giáo đầu tiên, và trong dịp đó hàng chục nghìn giáo viên được tuyên dương. Việc chọn đầu tháng 9 được giải thích là để trùng với đầu năm học, vừa tạo không khí tôn sư, vừa vì tháng 9 ít ngày lễ quốc gia khác. Trước đó, từ năm 1932 chính quyền Quốc dân Đảng từng lấy ngày 6 tháng 6 làm Ngày Nhà giáo; còn xa hơn nữa, người xưa coi ngày sinh Khổng Tử là dịp lễ tôn sư. Ở Đài Loan và một số nơi khác, Ngày Nhà giáo vẫn lấy theo ngày 28 tháng 9, gắn với sinh nhật Khổng Tử.

Quan hệ thầy trò thời nay

Ngày nay, quan hệ này được đặt vào khuôn khổ pháp lý nhiều hơn trước. Ngành giáo dục có những quy định về đạo đức nghề giáo, trong đó cấm giáo viên nhận quà cáp hay tiền của học sinh và phụ huynh, cấm dạy thêm thu tiền trái quy định; các chính sách giảm tải học tập cũng nhằm kéo bớt sức ép lên cả thầy lẫn trò. Hình ảnh người thầy vẫn được gắn với hai cách ví quen thuộc: "người làm vườn" và "kỹ sư kiến tạo tâm hồn". Nhưng đằng sau đó là những căng thẳng thật: áp lực thi cử, kỳ vọng của phụ huynh và ranh giới giữa tình thầy trò với quan hệ cung — cầu dịch vụ giáo dục.

Chỗ tôi chưa kiểm chứng được

Những con số "ba nghìn học trò, bảy mươi hai người hiền" là cách nói truyền thống, không kèm danh sách đầy đủ có thể đối chiếu từng người, nên nên hiểu như ước lệ chứ không phải thống kê. Chuyện "thúc tu" là thịt khô hay là tuổi trưởng thành cũng vẫn còn ý kiến trái chiều trong giới nghiên cứu.

Nguồn: Bộ Giáo dục Trung Quốc — Giới thiệu về Ngày Nhà giáo nước ta · Mạng Văn minh Trung Quốc — Tôn sư bằng chữ tín, trọng giáo bằng việc thực · Mạng Nho gia — Tái cấu trúc tư tưởng "hữu giáo vô loại" của Khổng Tử và ý nghĩa hiện đại · Wikipedia tiếng Trung — Khổng Tử · Mạng nhân vật văn hoá — Lại một mùa Ngày Nhà giáo, xem người xưa tôn sư trọng giáo thế nào