Hán phục: bộ áo bị ngắt mấy trăm năm và hai thập kỷ đi tìm lại

Hán phục: bộ áo bị ngắt mấy trăm năm, và hai thập kỷ người trẻ Trung Quốc đi tìm lại

Ngày 22 tháng 11 năm 2003, một công nhân điện lực tên Vương Lạc Thiên ở Trịnh Châu mặc bộ áo do chính tay mình may, bước ra đường lớn. Bộ áo ấy là một chiếc khúc cư thâm y — kiểu áo dài giao lĩnh của người Hán cổ — được anh phỏng theo trang phục trong một bộ phim truyền hình. Anh bị người đi đường nhìn bằng ánh mắt lạ, thậm chí bị cười nhạo. Báo chí Singapore đưa tin, và từ đó Vương Lạc Thiên được xem là người đầu tiên của thời hiện đại mặc Hán phục ra phố. Không ai trong số người đứng nhìn hôm ấy hình dung được rằng hai mươi năm sau, một huyện nhỏ ở Sơn Đông sẽ bán ra hơn mười hai tỷ nhân dân tệ loại trang phục này trong một năm.

Hán phục là gì, và vì sao nó "đứt" mấy trăm năm

"Hán phục" nghĩa đen là trang phục của người Hán, nhưng nó không đồng nghĩa với mọi thứ áo quần người Hán từng mặc. Trong cách hiểu phổ biến hiện nay, đó là hệ thống trang phục truyền thống của người Hán, được quy phạm và kế thừa liên tục qua nhiều triều đại, kéo dài tới thời Minh, rồi bị ngắt quãng khi nhà Thanh — triều đại của người Mãn — lên nắm quyền.

Mốc ngắt quãng gắn với chính sách "thế phát dịch phục": nhà Thanh buộc đàn ông phải cạo đầu theo kiểu mới và mặc trang phục theo quy định của triều đình. Trang phục truyền thống của người Hán bị đẩy khỏi đời sống thường ngày, chủ yếu còn sống sót trong vai diễn sân khấu, trong tranh vẽ và trong ký ức của một số nghi lễ tôn giáo. Đó là lý do phong trào Hán phục hiện đại nói rằng họ đang "tìm lại" chứ không phải "phát minh" — dù chính những người trong cuộc cũng thừa nhận rằng nhiều chi tiết ngày nay là phục dựng, suy đoán từ tượng, tranh và áo cổ vật.

Bốn dấu hiệu để nhận diện Hán phục

Người nghiên cứu sử trang phục thường dùng bốn đặc trưng cốt lõi:

• Giao lĩnh hữu nhẫm — cổ áo hai vạt giao nhau, vạt trái phủ ra ngoài vạt phải và buộc về phía nách phải, nhìn từ ngoài thành hình chữ "y". Đây là dấu hiệu quan trọng nhất; Hán phục nghiêm cấm mặc "tả nhẫm" (vạt phải phủ ra ngoài), trừ trong tang lễ.
• Tay áo rộng — "bao y quảng tụ", áo rộng thùng thình, tay áo lớn, gắn với quan niệm tay áo rộng mới che được cả bầu trời và khí độ người quân tử.
• Buộc dây, giấu cúc — thắt bằng dây lụa, không lấy cúc kim loại làm điểm nhấn trang trí như nhiều kiểu áo du nhập về sau.
• Áo trên, quần dưới — nguyên tắc "thượng y hạ thường", phần trên tượng trưng cho trời, phần dưới tượng trưng cho đất.

Ba nhóm hình chế, và bản sắc riêng của mỗi triều đại

Toàn bộ Hán phục có thể xếp vào ba nhóm. Nhóm y thường chế tách rời áo ngắn với quần hoặc váy. Nhóm thâm y chế nối liền áo với phần dưới thành một khối, tiêu biểu là khúc cư thâm y và trực cư thâm y thời Hán. Nhóm nhu quần chế là áo ngắn "nhu" mặc trong, váy "quần" mặc ngoài, thắt dây ở eo — nhóm được phụ nữ ưa chuộng nhất.

Vì biến đổi suốt mấy nghìn năm, người ta còn phân biệt hình chế theo triều đại:

• Đường chế — váy cạp cao tới ngực (tề hung nhu quần), áo nhu đối khâm hoặc giao lĩnh, khoác thêm khăn choàng; váy xếp lớp, màu sắc rực rỡ, gợi khí tượng phóng khoáng của đời Đường.
• Tống chế — áo bồi tử may dài quá gối, tay thon, màu nhạt; váy và áo kín đáo, thanh nhã, phản ánh phong khí trọng văn của thời Tống.
• Minh chế — áo giao lĩnh ngắn có lót, kết hợp với mã diện quần; cúc "tử mẫu" bắt đầu xuất hiện; kỹ thuật dệt kim, thêu, trang hoa đạt đỉnh cao.

Hai mươi năm: từ diễn đàn mạng ra đường phố

Sau cột mốc năm 2003, phong trào lan dần ra các thành phố lớn. Nghiên cứu sinh Dương Na, tác giả cuốn "Hán phục quy lai", chia chặng đường hai mươi năm thành nhiều giai đoạn: những năm đầu thiên về chuẩn bị lý luận và trao đổi trên mạng; giai đoạn sau chuyển từ mạng xuống đời thực với các hội nhóm theo khu vực; từ khoảng năm 2012 mới có hoạt động mang tính toàn quốc và bắt đầu manh nha công nghiệp hoá; quanh năm 2013 có sự tham gia của người nổi tiếng; và sau năm 2018, khi Đoàn Thanh niên Cộng sản Trung Quốc khởi xướng "Ngày Hoa phục Trung Quốc", dòng vốn lớn bắt đầu đổ vào.

Một đặc điểm ít được nhắc: đại đa số người theo phong trào là nữ, và theo các báo cáo, nữ giới chiếm hơn chín mươi phần trăm người tiêu dùng Hán phục. Hán phục thường được xếp cùng đồng phục kiểu Nhật và trang phục Lolita thành "tam khanh" — ba thứ đồ khiến giới trẻ sưu tầm phải chi tiền không tiếc.

Huyện Tào: nơi bán Hán phục cho nửa Trung Quốc

Huyện Tào, tỉnh Sơn Đông, trước kia nổi tiếng nhờ may trang phục biểu diễn. Khoảng năm 2018, một số thương nhân nhanh nhạy chuyển sang làm Hán phục. Đến dịp Tết đầu năm 2024, mã diện quần bùng nổ tới mức khách từ khắp nơi kéo tới xếp hàng trước cổng nhà máy để giành hàng. Theo Tân Hoa Xã, chỉ riêng doanh số mã diện quần dịp Tết năm đó đã vượt ba trăm triệu tệ; cả năm 2024, doanh số Hán phục của huyện vượt mười hai tỷ tệ, chiếm hơn một nửa thị trường cùng loại của cả nước, và sang giữa năm 2025 con số vẫn tiếp tục tăng. Cả huyện có khoảng hơn hai nghìn bốn trăm doanh nghiệp Hán phục và gần mười vạn người làm nghề, khép kín từ thiết kế, cắt may, thêu in tới bán hàng qua mạng.

Mã diện quần và cơn bão mang tên Dior

Tháng 7 năm 2022, dư luận Trung Quốc dậy sóng khi một chiếc chân váy xếp ly trong bộ sưu tập Thu của thương hiệu Pháp Dior, giá khoảng hai mươi chín nghìn tệ, bị người dùng mạng phát hiện có hình chế gần như trùng khớp với mã diện quần Trung Quốc, nhưng phần giới thiệu sản phẩm lại gọi đó là "phom dáng Dior mang tính biểu tượng" mà không nhắc gì tới cội nguồn.

Mã diện quần là váy thời Minh và Thanh của phụ nữ Hán: hai mảnh, bốn cửa váy, hai cửa giữa trùng nhau thành một mặt phẳng gọi là "mã diện", hai bên xếp nếp nên rất thuận tiện khi cưỡi ngựa. Cuộc tranh luận chia thành hai hướng: một bên gọi đó là đạo nhái, một bên cho rằng khó quy kết vì mã diện quần không được bảo hộ sở hữu trí tuệ và không có chủ sở hữu. Điều khiến nhiều người bức xúc nhất không phải việc Dior dùng kiểu váy này, mà là việc gọi nó là sáng tạo của riêng mình. Cuối tháng 7 năm 2022, một nhóm du học sinh Trung Quốc tại Pháp đã mặc Hán phục tụ tập gần cửa hàng Dior trên đại lộ Champs-Élysées để phản đối; thương hiệu này sau đó âm thầm gỡ sản phẩm khỏi website Trung Quốc nhưng vẫn bán ở thị trường nước ngoài.

Vài chỗ tôi không kiểm chứng được

Cần nói rõ: "Hán phục" cho tới nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất, và ngay trong nội bộ phong trào cũng tồn tại tranh cãi gay gắt về hình chế nào là chuẩn, hình chế nào là phục dựng sai. Các con số về quy mô thị trường cũng rất khác nhau tuỳ nguồn và tuỳ năm — từ chưa đầy hai tỷ tệ năm 2015 lên hơn sáu mươi tỷ tệ năm 2020 theo một công ty khảo sát, trong khi con số của huyện Tào chỉ là doanh số của riêng một địa phương. Vì vậy, thay vì đưa một con số tổng cho cả nước, bài này chỉ dẫn những mốc có nguồn cụ thể và để người đọc tự đối chiếu.

Dù vậy, một điều có thể khẳng định: Hán phục hôm nay vừa là trang phục, vừa là một phát ngôn về bản sắc. Người trẻ mặc nó đi chơi, đi chụp ảnh, đi dã ngoại như nhóm nữ sinh trong bức ảnh của bài — và cũng có người mặc nó tới chốn công sở. Bộ áo từng bị ngắt quãng mấy trăm năm ấy đang được may lại, từng đường kim một, lần này là từ chính tay thế hệ trẻ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Phong trào Hán phục · Tân Hoa Xã — Xuân thu Hán phục ở huyện Tào · CBNData — "Bắc Thượng Quảng Tào": ba sự thật ít người biết về thị trường Hán phục · Báo Thanh niên Trung Quốc — Nhà nghiên cứu sử trang phục bàn về sự kiện "mã diện quần" · Khải Thiên (Jiemian) — Mặc Hán phục đi làm, tức là tham gia một dự án trăm tỷ