Nghệ thuật cắt giấy Trung Hoa: một tờ giấy đỏ, muôn lời cầu chúc

Nghệ thuật cắt giấy Trung Hoa: một tờ giấy đỏ, muôn lời cầu chúc

Tết đến, người Trung Quốc dán lên cửa sổ những bức cắt giấy đỏ: chữ phúc, chữ thọ, đôi chim khách đậu cành mai, hai con cá chép quấn quanh bông sen. Ít ai nghĩ rằng thứ tưởng chừng bình dị ấy lại là một trong những nghệ thuật dân gian lâu đời nhất còn sống ở Trung Quốc, và đã được cả thế giới công nhận. Cắt giấy — tiếng Trung gọi là "tiễn chỉ" — là nghệ thuật dùng kéo hoặc dao khắc để cắt, tỉa và đục thủng giấy thành hoa văn, rồi dùng để trang trí cuộc sống.

Nghệ thuật ra đời sau khi có giấy

Cắt giấy chỉ có thể ra đời khi con người đã biết làm ra giấy. Trước đó, người ta cắt hoa văn trên lá vàng, trên da thú và trên lụa. Sau khi giấy ra đời, kỹ thuật cắt mới có chất liệu rẻ và dễ tìm để phát triển thành một nghề dân gian. Những hiện vật sớm nhất còn lại được là mấy bức cắt giấy hình hoa tròn, tìm thấy ở vùng núi lửa gần Thổ Lỗ Phiên thuộc Tân Cương, có niên đại vào thời Bắc Triều; đến nay đã hơn một nghìn năm trăm năm. Thời ấy, kỹ thuật đã khá tinh xảo. Trong thơ cổ cũng có câu nhắc tới tục soi gương dán hoa vàng lên trán. Có ý kiến cho rằng lịch sử cắt giấy ở Trung Quốc kéo dài hơn cả nghìn năm, và các di chỉ sớm nhất nằm ở vùng ven con đường tơ lụa phía đông.

Cắt hay khắc: hai con dao, hai tính cách

Về cơ bản, nghề này có hai lối làm. Một là dùng kéo, cắt trực tiếp. Hai là dùng dao khắc, thường là khắc cả một xấp giấy mỏng cùng lúc. Trước khi làm, người thợ vẽ phác lên giấy, đánh dấu chỗ giữ lại và chỗ bỏ đi; khi cắt đường cong, người ta xoay tờ giấy chứ không xoay dao — "chuyển giấy không chuyển dao". Từ cách xử lý mảng và đường, người ta phân biệt "dương khắc" và "âm khắc". Dương khắc giữ lại đường nét, các đường nét liền thành một mạng; âm khắc lại khoét bỏ đường nét để mảng đặc nổi lên, và các đường đứt rời nhau. Từ nguyên tắc đó nảy sinh hai vẻ đẹp khác nhau, và rất nhiều bức cắt giấy phối hợp cả hai. Ngoài ra còn có lối gấp giấy rồi cắt — cắt một lần ra hình đối xứng — và các lối tô màu như ép màu, điểm màu, chia màu.

Uý huyện và lối "điểm màu" độc nhất

Trong các trung tâm cắt giấy của Trung Quốc, Uý huyện thuộc Trương Gia Khẩu, Hà Bắc, là trường hợp đặc biệt. Nghề ở đây bắt đầu từ nghệ thuật dán cửa sổ thời Minh, ban đầu là cắt giấy một màu, kiểu dáng mộc mạc, chưa nhuộm. Đến cuối thời Thanh, một người thợ bạc tên Lưu Lão Bố đã đổi cách làm: thay việc cắt bằng việc khắc, mang thêm kỹ thuật và mẫu hoa văn từ nơi khác, rồi dùng thuốc nhuộm tổng hợp để tô màu lên tác phẩm. Từ đó hình thành lối cắt giấy nhuộm màu rất riêng, tới nay đã hơn hai trăm năm. Điểm đặc biệt của Uý huyện là lấy âm khắc làm chính, dương khắc làm phụ, rồi điểm màu từng lớp. Người ta vẫn nói đây là nơi đạt tới đỉnh cao của cắt giấy Trung Hoa. Ngoài Uý huyện, nhiều nơi khác cũng được xem là "quê hương của cắt giấy", như Hải Luân ở Hắc Long Giang, Khánh Dương ở Cam Túc, Phật Sơn ở Quảng Đông, hay Chiết Vinh ở Phúc Kiến.

Mỗi hình là một lời chúc

Người xưa ít vẽ cho đẹp suông; mỗi hình đều là một lời chúc, thường dựa trên cách nói lái âm. Hoa sen và cá chép đi với nhau thành "liên niên hữu dư" — quanh năm dư dả. Chim khách đậu cành mai là "hỷ thượng mi tiêu" — niềm vui lên tới đầu mày, tức sắp có tin mừng. Con dơi, vì chữ "bức" đồng âm với chữ "phúc", trở thành biểu tượng của phúc lành. Quả đào là thọ; hạt lựu nhiều hạt là đông con; đôi uyên ương là lứa đôi; hoa mẫu đơn là phú quý; rồng và phượng là cát tường. Ngoài những biểu tượng ấy, còn có những chữ được cắt nguyên: "phúc", "thọ", và đặc biệt là chữ "song hỷ" ghép đôi, dán vào dịp cưới. Mười hai con giáp cũng là bộ đề tài quen thuộc, mỗi năm cắt một con tương ứng.

Dán ở đâu, dùng khi nào

Cắt giấy đặc biệt quan trọng trong ngày Tết. Bức dán lên cửa sổ được gọi là "hoa cửa sổ"; ngoài ra người ta dán lên cửa lớn, cột nhà, đèn lồng, đầu giường, thậm chí trên các món đồ cúng. Màu cũng theo dịp: đỏ cho Tết, cho đám cưới, cho sinh nhật và ngày vui; trắng và xanh cho tang lễ. Ngoài chức năng trang trí, cắt giấy còn từng được dùng làm mẫu thêu và hoa văn in, tức là vừa có đời sống dân gian, vừa có chỗ đứng trong các nghề thủ công khác.

Từ danh sách di sản tới nỗi lo nghề mai một

Ngày 20 tháng 5 năm 2006, nghệ thuật cắt giấy được đưa vào danh mục di sản văn hoá phi vật thể quốc gia đợt đầu. Đến cuối tháng 9 và đầu tháng 10 năm 2009, tại kỳ họp lần thứ tư của Uỷ ban Liên chính phủ về bảo vệ di sản văn hoá phi vật thể của UNESCO, hồ sơ "Cắt giấy Trung Quốc" — gồm nhiều địa phương cùng đứng tên, trong đó có Uý huyện — được ghi vào Danh sách đại diện Di sản văn hoá phi vật thể của nhân loại. Nhưng cùng với sự công nhận là một nỗi lo thật. Đô thị hoá khiến chức năng thực dụng của cắt giấy mai một; người làm nghề giỏi ngày càng lớn tuổi; giấy cắt công nghiệp giá rẻ tràn ra thị trường. Nhiều nơi phải mở lớp truyền nghề, lập phòng trưng bày, đưa cắt giấy vào trường học, và có nơi ban hành riêng một đề án để đưa nghề này trở lại đời sống. Như một người quản lý văn hoá nói, cắt giấy không thể chỉ sống trong bảo tàng, cũng không thể chỉ nằm trong ký ức của các cụ.

Cách đọc một bức cắt giấy

Khi xem một bức cắt giấy, người ta thường để ý mấy điều. Thứ nhất là sự liền mạch: một bức dương khắc phải có các đường nét nối với nhau thành một khối không rời. Thứ hai là tính đối xứng và nhịp lặp, bởi rất nhiều bức được gấp rồi cắt nên hình nở ra cân đối. Thứ ba là cách dùng khoảng trống: chỗ đục thủng và khoảng giấy còn lại thay nhau tạo hình, giống như hai màu trong một bức tranh. Và cuối cùng, quan trọng nhất, là lớp nghĩa: mỗi bông hoa, mỗi con vật đều đang nói một lời chúc nào đó.

Điều gì chưa được thống nhất

Có vài chỗ cần nói rõ. Niên đại của những hiện vật cắt giấy sớm nhất tuy đã được nhiều nguồn nhắc tới, nhưng các con số về số lượng và địa điểm khai quật không hoàn toàn trùng nhau giữa các tài liệu. Chuyện Uý huyện có nghề bắt đầu từ đời Minh hay muộn hơn, và người thợ đầu tiên là ai, cũng có dị bản — có nguồn nói nghề ở đây được chứng thực từ thời Thành Hoá đời Minh, có nguồn lại lùi về các thời điểm khác. Và mốc "có nghề hơn hai trăm năm" thường gắn với giai đoạn nhuộm màu, chứ không phải với toàn bộ lịch sử của nghề. Điều chắc chắn là: cắt giấy ở Trung Quốc đã có lịch sử hơn một nghìn năm, gắn chặt với ngày Tết và với đời sống dân gian, và vẫn đang được truyền lại từ thế hệ này sang thế hệ khác.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Cắt giấy Trung Quốc · Sở Văn hoá và Du lịch tỉnh Hà Bắc — Một con dao khắc, khắc ra muôn vàn kỳ diệu · Cổng thông tin Chính phủ nhân dân tỉnh Phúc Kiến — Trên giấy nở hoa, cắt ra phong hoa ngàn năm · Trang Khổng Tử Trung Quốc — Cắt giấy · Trang Di sản văn hoá phi vật thể Trung Quốc — Cắt giấy Uý huyện