Văn hoá đọc sách Trung Quốc: từ khoa cử tới những hiệu sách mở suốt đêm

Văn hoá đọc sách Trung Quốc: từ khoa cử tới những hiệu sách mở suốt đêm

Trong tiếng Việt, “thư hương môn đệ” là câu chỉ một gia đình có truyền thống đọc sách. Câu ấy gốc Hán, và nó cho thấy người Việt lẫn người Trung Quốc từ lâu đã coi việc đọc sách không phải thú riêng của cá nhân, mà là chuyện của cả dòng họ, cả làng, cả một xã hội. Nhưng văn hoá đọc sách ở Trung Quốc không chỉ có mặt đẹp: nó gắn chặt với thi cử, với việc học để đổi phận, và ngày nay gắn cả với màn hình điện thoại.

“Mọi nghề đều hèn, chỉ có đọc sách là cao”

Câu định hình toàn bộ văn hoá đọc sách thời xưa nằm trong “Thần đồng thi” của Uông Thù đời Tống: “Vạn ban giai hạ phẩm, duy hữu độc thư cao” — mọi nghề đều là hạ phẩm, chỉ có đọc sách là cao quý. Vế sau của bài thơ hứa hẹn rất cụ thể: trong sách có nhà vàng, trong sách có giai nhân, trong sách có xe ngựa. Đây là thơ dạy trẻ con, nhưng cũng là tuyên ngôn của cả một thời đại: đọc sách để thi, thi để làm quan, làm quan để đổi đời.

Vì gắn với khoa cử, việc đọc sách được tổ chức thành cả một hệ thống. Khoa cử khởi từ đời Tuỳ đầu thế kỷ bảy và bị bãi bỏ năm 1905, kéo dài gần mười ba thế kỷ. Thí sinh học thuộc Tứ thư, Ngũ kinh, đọc thêm sử và văn để làm kinh nghĩa, sách luận. Những trường thi như Giang Nam Cống Viện ở Nam Kinh từng có hơn hai vạn buồng thi, đủ để thấy quy mô của cuộc đua đọc ấy lớn tới mức nào.

Những điển tích học khổ

Kho tàng điển tích mà trẻ con Trung Quốc học từ nhỏ xoay quanh chuyện đọc sách trong nghèo khó. Có chuyện Khuông Hoành nhà nghèo, đục thủng tường để lấy ánh sáng nhà bên mà đọc — “tạc bích thâu quang”. Có chuyện Xa Dận bắt đom đóm cho vào túi để học ban đêm, và Tôn Khang ngồi giữa tuyết cho ánh trăng phản chiếu mà đọc — “nang huỳnh ánh tuyết”. Có chuyện Tôn Kính buộc tóc lên xà nhà để khỏi gật đầu ngủ, Tô Tần chích vào đùi khi buồn ngủ — “huyền lương thích cổ”. Và có chuyện Tổ Địch, Lưu Côn vừa nghe gà gáy đã dậy luyện tập — “văn kê khởi vũ”.

Cần phân biệt cho rõ: đây là những chuyện truyền đời, sử liệu không xác nhận chi tiết, và mục đích của chúng là nêu gương chứ không phải ghi sử. Giá trị của chúng nằm ở chỗ chúng lặp đi lặp lại trong sách giáo khoa và trở thành cách người Trung Quốc nói về sự chuyên cần.

Thư phòng, tàng thư và “văn phòng tứ bảo”

Đọc sách thời xưa là một nghi lễ có đồ nghề riêng. Bốn món “văn phòng tứ bảo” gồm bút lông, mực thỏi, giấy và nghiên đá, mỗi thứ đều có thang bậc quý tiện. Người có điều kiện lập thư phòng riêng, sách xếp theo bộ, có mộc bản và số sách. Từ đó hình thành truyền thống tàng thư — sưu tầm và lưu giữ sách — và những thư viện tư nhân nổi tiếng của giới văn nhân.

Nổi nhất trong số đó là Thiên Nhất Các ở Ninh Ba, do Phạm Khâm đời Minh cho dựng trong khoảng từ năm 1561 tới 1566. Đây được ghi nhận là thư viện tư nhân lâu đời nhất Trung Quốc còn tồn tại đến nay, với quy tắc truyền đời nghiêm ngặt. Khi triều Thanh biên soạn bộ sách lớn, Thiên Nhất Các là một trong những nơi được trưng dụng để đối chiếu bản sách, minh chứng cho vị thế của nó trong giới tàng thư.

Tứ Khố Toàn Thư — kho sách lớn nhất thời phong kiến

Đỉnh cao của truyền thống tàng thư là Tứ Khố Toàn Thư. Từ năm 1773 tới khoảng năm 1782, dưới thời Càn Long, triều đình huy động hàng trăm học giả sưu tầm, hiệu đính và chép tay toàn bộ sách quan trọng của Trung Quốc thành một bộ khổng lồ. Bộ sách được ghi nhận gồm khoảng 3.461 đầu sách với hơn 79.000 quyển, chia thành bốn kho: kinh, sử, tử, tập. Số chữ của bộ sách thường được ước tính lên tới hàng trăm triệu, nhưng các nguồn thống kê khác nhau nên không nên lấy làm con số chính xác.

Bộ sách được chép thành bảy bản, lưu ở bảy toà nhà riêng gọi là các “các”, như Văn Uyên Các, Văn Nguyên Các ở phương bắc và Văn Lan Các ở Hàng Châu, Văn Tông Các ở Trấn Giang. Trải qua chiến tranh và hoả hoạn, phần lớn các bản đã mất hoặc chỉ còn một phần; số sách nguyên vẹn tới nay chỉ còn lại rất ít. Ngày nay, việc số hoá và phục dựng Tứ Khố Toàn Thư vẫn là một công việc học thuật lớn.

Nước Cộng hoà và cuộc sống đọc sách hôm nay

Sang thời hiện đại, nhà nước Trung Quốc đặt việc đọc sách thành chính sách. Từ giữa thập niên 2000, các chiến dịch “toàn dân đọc sách” được phát động, về sau được nhắc trong báo cáo của chính phủ và gắn với Ngày Sách Thế giới 23 tháng 4. Thành phố Thâm Quyến lập riêng “Tháng đọc sách” từ năm 2000 và nhiều năm sau có lệ quy định về thúc đẩy đọc sách ở cấp địa phương. Trên thực tế, phong trào ấy vừa mở rộng mạng lưới thư viện công và hiệu sách, vừa phản ánh một lo lắng: người ta sợ rằng người Trung Quốc đang đọc ít đi.

Hạ tầng đọc sách hiện đại của Trung Quốc rất lớn. Thư viện Quốc gia Trung Quốc ở Bắc Kinh, tiền thân là thư viện được lập năm 1909, nay là một trong những thư viện lớn nhất châu Á với bộ sưu tập tính bằng chục triệu đơn vị. Chuỗi nhà sách Tân Hoa thư điếm, ra đời năm 1937, phủ khắp các tỉnh. Bên cạnh đó là những hiệu sách thế hệ mới như Thành Phẩm ở Thành Đô hay Chung Thư Các, nơi sách đi kèm cà phê và không gian trưng bày, và những hiệu sách mở cửa suốt đêm ở Bắc Kinh và Thượng Hải. Ở Đài Loan, chuỗi hiệu sách Thành Phẩm, khai trương năm 1989, trở thành biểu tượng cho văn hoá đọc của đảo.

Khảo sát quốc gia và những con số hay bị lẫn

Muốn nhìn văn hoá đọc bằng số, người ta dựa vào cuộc khảo sát đọc sách toàn quốc do Viện Nghiên cứu Xuất bản Tin tức Trung Quốc thực hiện hằng năm từ năm 1999. Các báo cáo gần đây cho thấy người lớn Trung Quốc đọc trung bình gần năm cuốn sách giấy một năm, cộng thêm vài cuốn sách điện tử, và thời gian đọc trên điện thoại di động chiếm tỉ trọng ngày càng lớn. Vì mỗi năm một khác và cách tính khác nhau, nên các con số “số cuốn sách trung bình mỗi người” lan truyền trên báo chí thường chênh lệch, có nơi cộng cả sách giấy, sách điện tử và sách nói vào một tổng, có nơi chỉ tính sách giấy.

Một điểm khác dễ gây ngộ nhận là so sánh giữa các nước. Các bảng xếp hạng “người nước nào đọc nhiều nhất” thường dựa trên bộ dữ liệu khác nhau và định nghĩa “đọc” khác nhau, nên không thể đặt cạnh nhau một cách máy móc. Điều có thể nói chắc là: Trung Quốc vừa có truyền thống đọc sách rất mạnh gắn với khoa cử, vừa đang chứng kiến cách đọc chuyển từ sách giấy sang thiết bị số, và chính sự chuyển dịch ấy mới là điều đáng chú ý nhất trong vài thập niên trở lại đây.

Vì sao văn hoá đọc sách vẫn là chuyện lớn

Ở Trung Quốc, đọc sách chưa bao giờ chỉ là sở thích. Nó là con đường đi thi, là thước đo phẩm giá gia đình, là cách người ta dạy con và tự dạy mình. Khi xã hội đổi thay, hình thức đọc đổi thay — từ quyển sách chép tay trong thư phòng tới màn hình điện thoại trong tàu điện ngầm — nhưng kỳ vọng đặt vào việc đọc thì vẫn còn nguyên: đọc để hiểu biết hơn, để tiến thân, và để không bị bỏ lại phía sau.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Văn hoá đọc sách (读书) · Viện Nghiên cứu Xuất bản Tin tức Trung Quốc — Khảo sát đọc sách toàn quốc hằng năm · Thư viện Quốc gia Trung Quốc — Lịch sử và bộ sưu tập · Báo Quang Minh — Chiến dịch Toàn dân đọc sách · Bách khoa Bách Độ — Tứ Khố Toàn Thư