Tứ hợp viện

Tứ hợp viện: bốn dãy nhà quay vào một khoảng sân

Người Bắc Kinh gọi nhà cổ của họ là tứ hợp viện — "tứ" là bốn, "hợp" là quây lại, "viện" là sân. Nghĩa của tên gọi đã là bản vẽ.

Bốn dãy nhà, một trục giữa

Theo bài về bố cục và văn hoá ở của tứ hợp viện trên Cổng thông tin Tân Hoa Xã, một căn gồm mấy thứ cố định: trạch môn (cổng), đảo tọa (dãy nhà phía nam), chính phòng (dãy nhà chính), sương phòng (hai dãy đông và tây) và tường bao. Nhà quay mặt về hướng nam. Chính phòng nằm ở phía bắc và là phần lớn nhất trong nhà: chiều sâu, chiều rộng và chiều cao đều hơn các dãy khác. Cũng theo bài đó, gian nhà của chính phòng tính theo số lẻ để cửa giữa rơi đúng vào trục của khu đất.

Bố cục này còn được ghi thành quy định kỹ thuật. Theo văn bản về tu bổ nhà tứ hợp viện do Sở Nhà ở và Xây dựng thành phố Bắc Kinh công bố năm 2019, các cấu phần của một căn gồm chính phòng, nhĩ phòng, hậu tráo phòng, sương phòng, đảo tọa, hành lang, tường bao, ảnh bích, thùy hoa môn và trạch môn. Khi sửa thì phải sửa theo cả sân, phục dựng lại cấu trúc gốc chứ không sửa từng dãy nhà rời.

Bức bình phong dựng đối diện cổng

Vào cổng, thứ chắn trước mặt bạn là một bức tường ngắn gọi là ảnh bích. Theo bài trên Cổng thông tin Chính quyền thành phố Bắc Kinh, tên gọi này bắt nguồn từ chức năng "che khuất": ảnh bích dựng cách cổng một quãng, đối diện cổng, để người ngoài đứng ở đường không nhìn thấy hết trong sân. Bức tường này còn chắn gió, và mặt trong thường được khắc chữ hoặc gắn hình mang nghĩa tốt.

Chi tiết ấy nói lên một cách nghĩ về nhà ở: cái cổng không mở thẳng vào đời sống bên trong. Người ngoài tới thăm thì đứng lại một nhịp, trước khi bước vào sân.

Ngôi nhà cũ được giữ bằng quy hoạch

Việc bảo vệ tứ hợp viện chuyển từ kêu gọi sang danh sách từ đầu những năm 2000. Theo kế hoạch bảo vệ di sản của thành phố, từ năm 2002, ngành văn vật Bắc Kinh khảo sát hơn một nghìn nhóm tứ hợp viện trong nội thành cũ, và năm 2003 chọn ra 658 căn có giá trị để gắn biển bảo vệ, đồng thời bắt đầu tháo dỡ dần những chỗ xây cơi nới để trả lại cấu trúc gốc.

Thay đổi lớn nhất nằm ở quy hoạch. Bản quy hoạch chi tiết khu chức năng thủ đô giai đoạn 2018–2035, được Trung ương Đảng và Quốc vụ viện phê duyệt tháng 8/2020, yêu cầu nội thành cũ không được dỡ thêm, bảo vệ hutong, tứ hợp viện, nhà cũ của danh nhân, và giữ lại cấu trúc lịch sử của thành phố — theo văn bản phê duyệt đăng trên Cổng thông tin Nhân dân.

Vài điều nên biết

• Tứ hợp viện là nhà đang ở, không phải điểm tham quan; muốn vào phải được mời.
• Phần đẹp nhất thường nằm sau cổng: ảnh bích, thùy hoa môn, hành lang nối các dãy nhà.
• Nhà quay về hướng nam, nên sân sáng nhất vào giữa trưa.
• Đừng đứng trước cổng nhà dân để chụp ảnh lâu, nhất là buổi tối.

Người ta hay nói tứ hợp viện là một kiểu kiến trúc. Nó cũng là một cách sắp đặt thứ bậc: ai ở dãy nào, đi lối nào, ngồi đâu trong sân đều đã có chỗ từ trước.

Bạn đã từng bước vào một cái sân như vậy chưa, và điều gì làm bạn để ý nhất?