Trà sữa trân châu: thức uống định nghĩa tuổi trẻ Trung Quốc hôm nay

Trà sữa trân châu: vì sao tuổi trẻ Trung Quốc uống một ly nước thành nghi lễ

Có một thứ nước uống mà cả một thế hệ người trẻ Trung Quốc coi như vật bất ly thân: trà sữa trân châu. Nó rẻ, nó ngọt, nó chụp ảnh đẹp, và trên hết, nó là cái cớ để người ta rủ nhau đi đâu đó. Nhưng đằng sau ly nước ấy là một câu chuyện dài: một cuộc tranh chấp phát minh kéo dài mười năm, một ngành công nghiệp hàng chục vạn cửa hàng, và một nghi lễ theo mùa mà mỗi độ lập thu lại khiến cả nước xếp hàng.

Cuộc chiến giành "cha đẻ" ly trà sữa

Trà sữa trân châu ra đời ở Đài Loan giữa thập niên 1980, nhưng ai là người đầu tiên thì tới nay vẫn là chuyện tranh cãi. Một bên là Xuân Thuỷ Đường ở Đài Trung. Theo lời kể của thương hiệu này, chủ tiệm Lưu Hán Giới mở một cửa hàng đồ uống ở Đài Trung năm 1983; tới năm 1986, quản lý tiệm là Lâm Tú Huệ thử cho hạt khoai mì — thứ hạt nhỏ gọi là "phấn viên" — vào ly trà sữa, ban đầu chia sẻ với khách quen, thấy được yêu thích bèn chính thức đưa ra bán vào năm 1987. Hạt phấn viên đen bóng lăn tròn trong ly sữa trông như những viên ngọc trai, nên được đặt tên "trà sữa trân châu".

Bên kia là Hàn Lâm Trà Quán ở Đài Nam. Chủ tiệm Đồ Tông Hoà kể rằng năm 1986, sau khi mở quán, ông thấy một người bán hạt phấn viên trắng trong chợ bèn mua về, nấu chín rồi thử pha vào trà sữa, thấy ngon nên làm nên ly "trà sữa trân châu" đầu tiên, và cũng đặt tên theo hình dáng ví như ngọc trai. Hai bên từng là bạn, rồi đưa nhau ra toà, kiện tụng hơn mười năm. Kết cục là hoà: toà án xác định trà sữa trân châu là một loại thức uống kiểu mới, không thể cấp bằng độc quyền, nên bất kỳ ai, bất kỳ quán nào cũng có thể pha — và chính vì không ai độc quyền được nó nên trà sữa trân châu mới trở thành thức uống quốc dân của Đài Loan.

Từ đảo nhỏ ra đại lục: một ly nước, ba tầng xã hội

Trà sữa trân châu từ Đài Loan theo người đi lại tới Hồng Kông, Đông Nam Á rồi sang châu Âu và Bắc Mỹ. Ở Trung Quốc đại lục, thập niên 2000 là thời của những quán trà sữa nhỏ, ít thương hiệu. Phải tới thập niên 2010 mới bùng nổ thành chuỗi lớn và thành một thị trường có phân tầng rõ rệt: nhóm bình dân giá vài tệ, nhóm trung cấp vài chục tệ, và nhóm "trà sữa mới kiểu Trung Quốc" đắt hơn, bán kèm hình ảnh và câu chuyện. Một ly trà sữa đã trở thành thứ để định vị mình thuộc tầng nào, gu thế nào.

Vũ khí của "chủ nghĩa hạnh phúc nhỏ"

Điều khiến trà sữa khác cà phê là khả năng tạo chủ đề. Trên mạng xã hội, trà sữa là thứ vừa bình dân vừa dễ chụp: màu sữa, lớp bọt, hạt trân châu, ly in hình mùa lễ. Người trẻ dùng nó như một "thứ tiền tệ xã hội" — rủ bạn đi trà sữa, mua trà sữa cho đồng nghiệp, đăng ảnh ly trà sữa kèm một câu vu vơ. Giới trẻ còn gọi nó là thứ "nạp mạng" tiếp sức cho ngày làm việc — ba ngày không ăn thì được, ba ngày không trà sữa thì không xong. Đây không phải đói hay khát, mà là nhu cầu được thấy mình đang sống dễ chịu trong một ngày bình thường; giới nghiên cứu xã hội gọi đó là tiêu dùng giá trị cảm xúc — mua một chút hạnh phúc nhỏ chứ không chỉ mua một ly nước.

Những cái tên định hình cuộc chơi

Vài thương hiệu kể được cả câu chuyện của thị trường. Hỷ Trà khởi đầu năm 2012 ở Giang Môn, Quảng Đông, dưới tên Hoàng Trà, đổi tên thành Hỷ Trà năm 2016 và từ đó gắn với dòng trà sữa "phong cách mới". Nại Tuyết mở đầu ở Thâm Quyến năm 2015. Mật Tuyết Băng Thành ra đời ở Trịnh Châu năm 1997, đi theo con đường giá rẻ và mở rộng bằng nhượng quyền, trở thành chuỗi có số cửa hàng lớn nhất, từng gây sốt với bài hát quảng cáo lan truyền. Bá Vương Trà Cơ thành lập ở Côn Minh năm 2017, định vị dòng trà sữa nguyên lá. Tới tháng 3 năm 2025, theo các báo cáo, cả nước có khoảng bốn mươi mốt vạn cửa hàng trà sữa, nhưng con số này lần đầu giảm so với năm trước — dấu hiệu thị trường đã bước vào giai đoạn thanh lọc chứ không còn chỉ mở rộng.

"Ly trà sữa đầu tiên của mùa thu"

Khoảng ngày 22 tháng 9 năm 2020, dịp thu phân, một cô gái đăng ảnh chụp đoạn trò chuyện trong đó bạn trai chuyển cho cô 52 tệ — số 52 đọc gần như "anh yêu em" — kèm lời nhắn mua "ly trà sữa đầu tiên của mùa thu". Câu chuyện lan nhanh: hôm sau chủ đề lên thẳng bảng tìm kiếm nóng, một ngày đạt gần ba trăm triệu lượt đọc, và cuối năm lọt vào danh sách mười từ khoá mạng của năm. Từ một mẩu tin nhỏ, nó biến thành một nghi lễ theo mùa: cứ tới lập thu, người ta lại rủ nhau uống ly trà sữa đầu tiên của mùa. Mùa thu năm 2025, theo báo cáo, các nền tảng giao đồ ăn và mua sắm ghi nhận hơn hai trăm sáu mươi triệu đơn trong ngày lập thu, riêng một chuỗi trà sữa bình dân báo bán ra bảy mươi lăm triệu ly và phần kem.

Mặt trái: đường, calo và sức khoẻ

Không phải mọi thứ đều ngọt. Trà sữa trân châu bị chỉ trích vì hàm lượng đường và calo cao, dễ gây tăng cân nếu uống thường xuyên; nhiều thương hiệu phải bổ sung lựa chọn "không đường" hoặc "ít đường", đổi sang nguyên liệu sữa tươi, và công khai thành phần. Song song đó là câu chuyện vệ sinh an toàn thực phẩm và chuyện môi trường của hàng trăm triệu chiếc ly nhựa dùng một lần mỗi năm. Với giới trẻ, đây là mặt trái mà ai cũng biết nhưng phần lớn vẫn chọn bỏ qua — vì ly trà sữa vốn không phải món để uống cho khoẻ, mà để sống cho vui.

Chỗ tôi không kiểm chứng được

Về nguồn gốc, câu chuyện Xuân Thuỷ Đường và Hàn Lâm Trà Quán đều do chính hai thương hiệu kể lại, và tới nay không có bằng chứng độc lập nào phân định rõ ai trước ai sau; ngay cả năm tháng hai bên đưa ra cũng lệch nhau giữa các lần phát ngôn. Các con số về số cửa hàng và doanh số cũng thay đổi rất nhanh và khác nhau tuỳ nguồn thống kê. Vì vậy, thay vì khẳng định chắc nịch, bài này chỉ ghi lại những gì các bên và các báo cáo đã công bố. Điều chắc chắn nhất về trà sữa trân châu có lẽ nằm ở chính sự mơ hồ của nó: một thức uống không ai độc quyền được, ra đời từ một lần pha thử, đã trở thành nhịp sống của cả một thế hệ.

Nguồn: Wikipedia tiếng Trung — Trà sữa trân châu · APPI News — Ai phát minh trà sữa trân châu? Xuân Thuỷ Đường, Hàn Lâm và phán quyết của toà · NetEase — "Mùa thu của một ly trà sữa" · Sina — Bảng xếp hạng quán trà sữa hot năm 2026 · ZAKER — "Ly trà sữa đầu tiên của mùa thu" thành bài kiểm tra thường niên của các thương hiệu trà sữa